कक्षा ९ एकाई ५ नागरिक चेतना Civic Sense उत्तर

पहिलो खण्ड: संविधान

प्रश्न (अति छोटो उत्तर)

(क) संविधानको परिभाषालाई एक वाक्यमा स्पष्ट पार्नुहोस्।

1. अति छोटो उत्तर: संविधान राष्ट्रको मूल कानुन हो जसले शासनको संरचना, अधिकार र कर्तव्य निर्धारण गर्छ।

2. संक्षिप्त उत्तर: संविधान राष्ट्रको शासन प्रणालीको आधारभूत दस्तावेज हो जसले राज्यका अंगहरू, अधिकार र कर्तव्य, र शक्तिको सीमांकन निर्धारण गर्छ।

3. लामो उत्तर: संविधान राष्ट्रको सर्वोच्च कानुनी दस्तावेज हो जसले शासनको स्वरूप, राज्यका मूल संरचना, शक्तिको बाँडफाँड, नागरिकका अधिकार र कर्तव्य, र मौलिक सिद्धान्तहरूलाई स्पष्ट गर्छ। यसले राज्य सञ्चालनमा कानुनी आधार प्रदान गर्छ र नागरिकको स्वतन्त्रता तथा समानताको रक्षा गर्छ। उदाहरणका रूपमा, नेपालको संविधान २०७२ संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र र समावेशिताको सिद्धान्तमा आधारित छ।

---

(ख) लोकतान्त्रिक संविधानलाई किन असल विशेषतायुक्त मानिन्छ ? आफ्नो तार्किक बुझाइलाई एक वाक्यमा प्रस्तुत गर्नुहोस्।

1. अति छोटो उत्तर: लोकतान्त्रिक संविधान जनताको इच्छा र सहभागितामा आधारित हुने भएकाले असल मानिन्छ।

2. संक्षिप्त उत्तर: लोकतान्त्रिक संविधान जनप्रतिनिधिद्वारा जनताको इच्छा र आवश्यकताअनुसार तयार हुने भएकाले यसमा स्वतन्त्रता, समानता र अधिकारको सुनिश्चितता हुन्छ।

3. लामो उत्तर: लोकतान्त्रिक संविधान जनताद्वारा निर्वाचित प्रतिनिधिहरूको सहभागितामा तयार हुन्छ, जसले जनताको आवश्यकता, अधिकार र स्वतन्त्रतालाई प्राथमिकता दिन्छ। यसले शक्ति विभाजन, मौलिक हकको रक्षा, समान अवसर, र कानुनी शासनलाई सुनिश्चित गर्छ। यस कारण यो जनइच्छा र जनहितमा आधारित असल संविधान ठहरिन्छ।

---

(ग) संसारको सबैभन्दा पहिलो लोकतान्त्रिक संविधान कुन देशको हो र यो संविधान कहिलेबाट लागू भएको देखिन्छ ?

1. अति छोटो उत्तर: संसारको पहिलो लोकतान्त्रिक संविधान अमेरिका (संयुक्त राज्य) को हो, सन् १७८९ देखि लागू भएको हो।

2. संक्षिप्त उत्तर: पहिलो लोकतान्त्रिक संविधान संयुक्त राज्य अमेरिकाको हो, जसलाई सन् १७८७ मा निर्माण गरी सन् १७८९ मा लागू गरियो।

3. लामो उत्तर: संसारको पहिलो लोकतान्त्रिक संविधान संयुक्त राज्य अमेरिकाको हो। यो संविधान सन् १७८७ मा तयार पारिएको हो र सन् १७८९ मा कार्यान्वयनमा आएको हो। यसले जनताको सार्वभौमिकता, शक्ति विभाजन, मौलिक हकको सुनिश्चितता र कानुनी शासनको सिद्धान्तलाई संस्थागत गरेको छ, जसले विश्वका धेरै मुलुकका संविधानोंमा प्रभाव पारेको छ।

---

(घ) विश्वमा सबैभन्दा लामो र सबैभन्दा छोटो संविधान भएका देशको नाम लेख्नुहोस्।

1. अति छोटो उत्तर: सबैभन्दा लामो संविधान भारतको र सबैभन्दा छोटो संविधान अमेरिकाको हो।

2. संक्षिप्त उत्तर: विश्वकै लामो संविधान भारतको हो, जसमा विस्तृत व्यवस्था छ, र छोटो संविधान अमेरिकाको हो, जुन संक्षिप्त र स्पष्ट छ।

3. लामो उत्तर: भारतको संविधान विश्वकै सबैभन्दा लामो हो, जसमा धेरै भाग र अनुसूचीहरू छन्, र विस्तृत कानुनी व्यवस्था गरिएको छ। संयुक्त राज्य अमेरिकाको संविधान भने छोटो र संक्षिप्त छ, जसमा सीमित तर महत्वपूर्ण प्रावधानहरू मात्र समावेश छन्।

---

(ङ) दस्तावेजका आधारमा संविधान कति प्रकारका हुन्छन् ? नाम लेख्नुहोस्।

1. अति छोटो उत्तर: दस्तावेजका आधारमा संविधान दुई प्रकारका हुन्छन् — लिखित र अलिखित।

2. संक्षिप्त उत्तर: दस्तावेजका आधारमा संविधानलाई दुई प्रकारमा वर्गीकरण गरिन्छ — लिखित संविधान, जसमा सबै कानुनी व्यवस्था लिखित हुन्छ; र अलिखित संविधान, जसमा परम्परा र प्रचलनको आधारमा व्यवस्था हुन्छ।

3. लामो उत्तर: दस्तावेजका आधारमा संविधान दुई प्रकारका हुन्छन् — लिखित संविधान, जसमा राज्य सञ्चालनका सबै नियमहरू लिखित रूपमा संकलित हुन्छन् (जस्तै: नेपालको संविधान २०७२) र अलिखित संविधान, जसमा धेरै व्यवस्था परम्परा, प्रचलन र न्यायिक निर्णयका आधारमा चलाइन्छ (जस्तै: बेलायतको संविधान)।

---

(च) लचिलो र कठोर संविधानका बिचको फरकलाई एक-एक वाक्यमा भिन्नता देखाउनुहोस्।

1. अति छोटो उत्तर: लचिलो संविधान सजिलै संशोधन गर्न सकिन्छ, कठोर संविधान संशोधन गर्न कठिन हुन्छ।

2. संक्षिप्त उत्तर: लचिलो संविधान सामान्य कानुनजस्तै सजिलै संशोधन गर्न सकिन्छ, जबकि कठोर संविधान संशोधनका लागि विशेष प्रक्रिया र बढी समर्थन आवश्यक पर्छ।

3. लामो उत्तर: लचिलो संविधानलाई सामान्य बहुमतले पनि संशोधन गर्न सकिन्छ, जसले परिस्थितिअनुसार छिटो परिवर्तन गर्न सहज बनाउँछ। कठोर संविधान भने स्थिरता र दीर्घकालीनता दिनका लागि बनाइन्छ, जसमा संशोधनका लागि विशेष बहुमत, जनमत सङ्ग्रह वा अन्य कडाइका प्रक्रिया आवश्यक पर्छन्।

---

(छ) बेलायतको कानुनलाई किन अलिखित भनिन्छ ? एक वाक्यमा कारण दिनुहोस्।

1. अति छोटो उत्तर: बेलायतको संविधानमा धेरै कानुनी व्यवस्था परम्परा र प्रचलनमा आधारित भएकाले अलिखित भनिन्छ।

2. संक्षिप्त उत्तर: बेलायतको संविधान एकै दस्तावेजमा संकलित नभई विभिन्न कानुनी दस्तावेज, न्यायिक निर्णय र परम्परामा आधारित भएकाले अलिखित भनिन्छ।

3. लामो उत्तर: बेलायतको संविधान लिखित रूपमा एकै दस्तावेजमा संकलित छैन। यसको धेरै प्रावधान पुराना कानुन, संसदीय ऐन, न्यायिक निर्णय र परम्परागत प्रचलनमा आधारित छन्। यसैले यसलाई अलिखित संविधानको उदाहरण मानिन्छ।

२. संबैधानिक विकासक्रम

अति छोटो उत्तरका प्रश्नहरू
(क) नेपालको पहिलो संविधान (नेपाल सरकारको वैधानिक कानुन, २००४) लागु नहुनुको कुनै एउटा राजनीतिक कारण लेख्नुहोस्।

अति छोटो उत्तर: राणाशासनको निरंकुशताले संविधान लागू हुन दिएन।
संक्षिप्त उत्तर: २००४ सालको वैधानिक कानुन राणाशासनकै नियन्त्रणमा तयार भएको र जनसहभागिता नभएको कारण लागू हुन सकेन।
लामो उत्तर: नेपालको पहिलो संविधान २००४ सालको वैधानिक कानुन राणा प्रधानमन्त्री मोहन शमशेरको शासनमा जारी भयो। यसमा जनताको अधिकारको सुनिश्चितता नभएको र शक्ति राणाहरूको हातमा मात्र रहेकोले यो कार्यान्वयन हुन सकेन।

(ख) नेपालमा पटक-पटक नयाँ संविधान निर्माण हुनुको कुनै एउटा बाध्यात्मक कारण लेख्नुहोस्।

अति छोटो उत्तर: राजनीतिक प्रणालीमा पटक-पटक परिवर्तन भएकोले नयाँ संविधान आवश्यक भयो।
संक्षिप्त उत्तर: शासन प्रणाली र राजनीतिक संरचना बदलिँदा संविधान पनि नयाँ व्यवस्था अनुसार बनाउनुपर्‍यो।
लामो उत्तर: निरंकुश शासन, प्रजातन्त्र, बहुदलीय प्रणाली, राजतन्त्र र संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र जस्ता विभिन्न शासन प्रणाली अनुभव भएपछि प्रत्येक नयाँ प्रणाली अनुसार कानुनी र संवैधानिक ढाँचा फरक हुन पुग्यो। त्यसैले नयाँ संविधान बनाउनु आवश्यक भयो।

(ग) अन्तरिम संविधानको अर्थलाई एक वाक्यमा प्रष्ट्याउनुहोस्।

अति छोटो उत्तर: स्थायी संविधान नबन्दासम्म प्रयोग हुने अस्थायी संविधानलाई अन्तरिम संविधान भनिन्छ।
संक्षिप्त उत्तर: अन्तरिम संविधान अस्थायी रूपमा लागू गरिने कानुनी दस्तावेज हो, जसले स्थायी संविधान बन्ने समयसम्म शासन सञ्चालनको आधार दिन्छ।
लामो उत्तर: अन्तरिम संविधान भनेको स्थायी संविधान निर्माण वा संशोधन हुँदै गर्दा अस्थायी रूपमा लागू हुने दस्तावेज हो। यसले राजनीतिक संक्रमणकालमा शासन सञ्चालनका नियम, अधिकार र कर्तव्य निर्धारण गर्छ। नेपालमा २०६३ सालमा अन्तरिम संविधान जारी भयो।

(घ) नेपालमा प्रत्येक वर्ष कुन महिनाको कति गते संविधान दिवस मनाइन्छ?

अति छोटो उत्तर: असोज ३ गते।
संक्षिप्त उत्तर: संविधान २०७२ लागू भएको दिन असोज ३ गते हरेक वर्ष संविधान दिवस मनाइन्छ।
लामो उत्तर: संविधान दिवस नेपालमा असोज ३ गते मनाइन्छ। यस दिन संविधानको ऐतिहासिक महत्व, राष्ट्रिय एकता र कानुनी शासनको महत्त्वलाई सम्झाउने कार्यक्रम आयोजना गरिन्छ।

(ङ) संविधानको रक्षाका लागि तपाईंले खेल्न सक्ने कुनै एक महत्त्वपूर्ण भूमिका उल्लेख गर्नुहोस्।

अति छोटो उत्तर: संविधानको पालन र सम्मान गर्नु मेरो भूमिका हो।
संक्षिप्त उत्तर: अधिकार प्रयोग गर्दा संविधानको सीमा नाघ्दिनँ र कर्तव्य इमानदारीका साथ पूरा गर्छु।
लामो उत्तर: संविधानको रक्षाका लागि म कानुनको पालना गर्छु, नागरिक अधिकारको सम्मान गर्छु, राज्यको एकता र अखण्डता कायम राख्छु, र संविधान विपरीत गतिविधिमा सहभागी हुँदिनँ।

---

छोटो उत्तरका प्रश्नहरू

(क) नेपालमा संवैधानिक विकासक्रमको सूची तयार पारी 'नेपालको अन्तरिम शासन विधान, २००७' का मुख्य विशेषता उल्लेख गर्नुहोस्।

अति छोटो उत्तर: २००७ सालको अन्तरिम शासन विधान प्रजातन्त्र स्थापनापछि जारी भएको अस्थायी संविधान हो।
संक्षिप्त उत्तर: २००७ सालको अन्तरिम शासन विधानले कार्यपालिका, विधायिका र न्यायपालिकाको पृथकीकरण, मौलिक हक र स्वतन्त्र न्यायपालिकाको व्यवस्था गर्‍यो।
लामो उत्तर:
संवैधानिक विकासक्रम:

२००४ साल – वैधानिक कानुन

२००७ साल – अन्तरिम शासन विधान

२०१५ साल – नेपालको संविधान

२०१९ साल – नेपालको संविधान

२०४७ साल – नेपालको संविधान

२०६३ साल – अन्तरिम संविधान

२०७२ साल – नेपालको संविधान

२००७ सालको अन्तरिम शासन विधानका मुख्य विशेषता:

प्रजातान्त्रिक शासन प्रणालीको प्रारम्भ

कार्यपालिका, विधायिका र न्यायपालिकाको पृथकीकरण

मौलिक हकको व्यवस्था

स्वतन्त्र न्यायपालिका

जनप्रतिनिधिहरूको सहभागिता

(ख) तपाईंलाई आजसम्म नेपालमा जारी भएका संविधानमध्ये कुन चाहिँ संविधान सबैभन्दा उत्कृष्ट लाग्यो ? कारण दिएर लेख्नुहोस्।

अति छोटो उत्तर: मलाई नेपालको संविधान २०७२ उत्कृष्ट लाग्छ।
संक्षिप्त उत्तर: संविधान २०७२ संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र, मौलिक हक, समावेशिता र शक्ति विभाजनमा आधारित भएकाले उत्कृष्ट छ।
लामो उत्तर: संविधान २०७२ सबैभन्दा उत्कृष्ट मानिन्छ किनभने यसले संघीय संरचना, मौलिक हक, समानुपातिक प्रतिनिधित्व, सामाजिक न्याय र समावेशिताको सिद्धान्तलाई संस्थागत गरेको छ। यसले लोकतान्त्रिक मूल्य, कानुनी शासन, र नागरिक स्वतन्त्रताको संरक्षण गर्छ।

---

लामो उत्तरको प्रश्न

नेपालमा हालसम्म कति पटक संविधान जारी गरियो ? यी प्रत्येक संविधान घोषणा गर्नुका कारण के थिए ? तालिका बनाइ दुई-दुई वाक्यमा जानकारी दिनुहोस्। सुरुमा शीर्षक र भूमिका अनि अन्तिममा निष्कर्ष लेख्न पनि नभुल्नुहोस्।

शीर्षक: नेपालमा संविधान जारी हुने क्रम र कारण
भूमिका: नेपालको राजनीतिक इतिहासमा विभिन्न शासन प्रणाली र परिवर्तनका कारण पटक–पटक नयाँ संविधान जारी गरिएका छन्। यी संविधानहरूले आफ्नो समयको आवश्यकता र परिस्थितिअनुसार कानुनी ढाँचा प्रदान गरेका छन्।

वर्ष/नाम घोषणा गर्नुको कारण

२००४ साल – वैधानिक कानुन राणाशासनको सत्तालाई कानुनी रूप दिन जारी गरियो, तर जनसहभागिता थिएन।
२००७ साल – अन्तरिम शासन विधान राणा शासनको अन्त्य र प्रजातन्त्र स्थापनापछि अस्थायी कानुनी व्यवस्था गर्न।
२०१५ साल – नेपालको संविधान संसदीय लोकतन्त्र स्थापना र निर्वाचनमार्फत प्रतिनिधि छनोटको व्यवस्था गर्न।
२०१९ साल – नेपालको संविधान राजा महेन्द्रद्वारा प्रत्यक्ष शासन स्थापनापछि नयाँ कानुनी संरचना दिन।
२०४७ साल – नेपालको संविधान जनआन्दोलनपछि बहुदलीय लोकतन्त्र पुनःस्थापित गर्न।
२०६३ साल – अन्तरिम संविधान दोस्रो जनआन्दोलनपछि राजतन्त्र अन्त्य गरी गणतन्त्र घोषणा गर्न।
२०७२ साल – नेपालको संविधान संविधान सभाद्वारा संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थायी कानुनी आधार दिन।

निष्कर्ष: नेपालको संविधान निर्माणको यात्रा राजनीतिक परिवर्तनसँग घनिष्ठ रूपमा सम्बन्धित छ। हरेक संविधानले आफ्नो समयमा देखिएका समस्याको समाधान गर्न कानुनी संरचना प्रदान गरेको छ।

३. संविधान सभा र वर्तमान संविधान
१. धेरै छोटो उत्तरका प्रश्नहरू
(क) एक वाक्यमा संविधान सभाको परिचय दिनुहोस्।
अति छोटो उत्तर: संविधान सभा जनप्रतिनिधिहरूको सभासद्वारा बनेको संस्था हो जसले संविधान तयार पार्छ।
संक्षिप्त उत्तर: संविधान सभा जनप्रतिनिधिहरूको निर्वाचित निकाय हो, जसको मुख्य कार्य नयाँ संविधान तयार गर्नु र मौलिक कानुनी ढाँचा सुनिश्चित गर्नु हो।
लामो उत्तर: संविधान सभा जनप्रतिनिधिहरूबाट बनेको संवैधानिक निकाय हो। यसको मुख्य उद्देश्य देशको शासन प्रणाली, नागरिक अधिकार, शक्ति विभाजन र मौलिक कानुन तय गर्ने संविधान निर्माण गर्नु हो। यसले लोकतान्त्रिक मूल्य र जनइच्छालाई कानुनी रूप दिन्छ।

(ख) पहिलो संविधान सभाले संविधान लेख्न नसकेर विगठन हुने कुनै एक कारण लेख्नुहोस्।

अति छोटो उत्तर: राजनीतिक दलहरूबीच सहमति नबन्नु।
संक्षिप्त उत्तर: पहिलो संविधान सभा विभिन्न दलहरूबीच सत्ता बाँडफाँड र अधिकार विषयमा सहमति नपुगेको कारण विगठन भयो।
लामो उत्तर: पहिलो संविधान सभा विगठन हुनुको मुख्य कारण राजनीतिक दलहरूबीच नयाँ संविधान निर्माणका लागि आवश्यक सहमति नबन्नु थियो। यसमा दलगत स्वार्थ, संघीय संरचना र शक्ति बाँडफाँडको मतभेद प्रमुख भूमिका खेले।

(ग) दोस्रो संविधान सभालाई तपाईं किन सफल ठान्नुहुन्छ ? एक वाक्यमा आफ्नो तार्किक उत्तर पेस गर्नुहोस्।

अति छोटो उत्तर: दोस्रो संविधान सभा संविधान २०७२ तयार गर्न सफल भयो।
संक्षिप्त उत्तर: दोस्रो संविधान सभाले दलबीचको सहमति र जनप्रतिनिधिको सहभागिताबाट स्थायी संविधान निर्माण गर्न सफल भयो।
लामो उत्तर: दोस्रो संविधान सभा सफल मानिन्छ किनभने यसले संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थायी संविधान तयार गर्‍यो। यसले समावेशिता, शक्ति विभाजन, नागरिक अधिकार र कानुनी शासन सुनिश्चित गरेको छ।

(घ) वर्तमान नेपालको संविधानले देशको कार्यकारिणी अधिकार (Executive power) कसमा निहित हुने व्यवस्था गरेको छ?

अति छोटो उत्तर: कार्यकारिणी अधिकार प्रधानमन्त्री र मन्त्रिपरिषद्‍मा निहित छ।
संक्षिप्त उत्तर: संविधानले कार्यकारिणी अधिकार प्रधानमन्त्री र मन्त्रिपरिषद्‍लाई दिएको छ, जसले सरकारको नीति र निर्णय लागू गर्छ।
लामो उत्तर: वर्तमान नेपालको संविधानले कार्यकारिणी अधिकार प्रधानमन्त्री र मन्त्रिपरिषद्‍लाई सुम्पेको छ। यसले निर्णय कार्यान्वयन, नीति निर्माण र प्रशासनिक कार्य सञ्चालन गर्ने अधिकार सुनिश्चित गर्छ।

---

२. छोटो उत्तरका प्रश्नहरू

(क) संविधान सभाको छोटो परिचय दिएर यसको महत्त्वलाई बुँदागत रूपमा प्रस्तुत गर्नुहोस्।

अति छोटो उत्तर: संविधान सभा संविधान निर्माण गर्ने निर्वाचित निकाय हो।
संक्षिप्त उत्तर: संविधान सभा जनप्रतिनिधिहरूको सभासद्वारा बनेको निकाय हो, जसले संविधान तयार पारेर कानुनी शासन र जनअधिकार सुनिश्चित गर्छ।
लामो उत्तर (बुँदागत):

संविधान निर्माणको जिम्मेवारी लिन्छ।

शक्ति विभाजन र शासन प्रणाली निर्धारण गर्छ।

मौलिक हक र नागरिक स्वतन्त्रताको सुरक्षा सुनिश्चित गर्छ।

राजनीतिक स्थायित्व र राष्ट्रिय एकता कायम राख्छ।

(ख) 'नेपालमा संविधान सभाको गठन' सम्बन्धी विषयवस्तुलाई संवादको नमुनाद्वारा जानकारी दिनुहोस्।

अति छोटो उत्तर: संविधान सभा गठन जनप्रतिनिधि निर्वाचनबाट हुन्छ।
संक्षिप्त उत्तर: नागरिक: "हामी संविधान सभा कसरी गठन गर्छौँ?"
सरकार: "निर्वाचन मार्फत प्रतिनिधि छानिन्छन् र नयाँ संविधान तयार पारिन्छ।"
लामो उत्तर: नागरिक: "हामी संविधान सभा किन आवश्यक छ?"
सरकार: "देशको स्थायी संविधान बनाउन र कानुनी शासन सुनिश्चित गर्न।"
नागरिक: "संविधान सभाबाट जारी गरिएको संविधान जनइच्छाअनुसारको हुन्छ?"
सरकार: "हो, निर्वाचित प्रतिनिधिहरूको सहभागितामा जनताको आवश्यकता र चाहनालाई समेटेर संविधान तयार पारिन्छ।"

---

३. लामो उत्तरको प्रश्न

वर्तमान ‘नेपालको संविधान' का मुख्य विशेषता उल्लेख गर्दै 'नेपालको वर्तमान संविधान समावेशिताको सिद्धान्तमा आधारित छ' भन्ने कुरालाई प्रमाणित गर्नुहोस्।

अति छोटो उत्तर: संविधान २०७२ संघीय, लोकतान्त्रिक र समावेशी आधारमा बनेको छ।
संक्षिप्त उत्तर: संविधान २०७२ संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा आधारित छ, जसले सबै जाति, समुदाय र महिला–पुरुषलाई समान अधिकार सुनिश्चित गर्छ।
लामो उत्तर: वर्तमान नेपालको संविधान २०७२ संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको आधारमा तयार गरिएको छ। यसले समावेशिताको सिद्धान्तलाई लागू गर्दै सबै जाति, लिङ्ग, समुदाय, धर्म र क्षेत्रका नागरिकलाई समान अवसर र अधिकार सुनिश्चित गरेको छ। उदाहरणका रूपमा, संघीय संरचना, समानुपातिक प्रतिनिधित्व, दलित, मधेसी र जनजातिका लागि छुट्टै व्यवस्थाहरू, महिला र बालबालिकाका अधिकार समावेश छन्। यसले संविधानलाई पूर्ण रूपमा समावेशी बनाएको छ।

४. मौलिक हक

१. धेरै छोटो उत्तरका प्रश्नहरू

(क) मौलिक हक भनेको के हो?

अति छोटो उत्तर: मौलिक हक नागरिकले जन्मजात वा कानुनबाट प्राप्त अधिकार हो।
संक्षिप्त उत्तर: मौलिक हक नागरिकका आधारभूत अधिकार हुन्, जसले जीवन, स्वतन्त्रता र समानताको सुरक्षा सुनिश्चित गर्छ।
लामो उत्तर: मौलिक हक नागरिकको जन्मसिद्ध वा संविधानले दिने अधिकार हुन्। यी अधिकारले व्यक्तिगत स्वतन्त्रता, समानता, न्याय र सामाजिक सुरक्षा सुनिश्चित गर्छ। उदाहरणका रूपमा, जीवन अधिकार, स्वतन्त्रता, शिक्षा र स्वास्थ्य सेवामा पहुँच समावेश छन्।

(ख) खाली ठाउँ भर्दै तलको वाक्य पूरा गर्नुहोस्:

वर्तमान 'नेपालको संविधान' भाग .............. को धारा ..... देखि ....धारासम्म...... ओटा मौलिक हकको व्यवस्था गरिएको छ।
अति छोटो उत्तर: भाग ३, धारा १७–४४, ३१ ओटा मौलिक हक।
संक्षिप्त उत्तर: नेपालको संविधानको भाग ३ (धारा १७–४४) अन्तर्गत ३१ ओटा मौलिक हकको व्यवस्था गरिएको छ, जसले नागरिकको अधिकार सुनिश्चित गर्छ।
लामो उत्तर: नेपालको संविधानको भाग ३, धारा १७–४४ अन्तर्गत ३१ ओटा मौलिक हक नागरिकलाई जीवन, स्वतन्त्रता, शिक्षा, स्वास्थ्य, समानता, मत दिने अधिकार र कानुनी उपचारको सुविधा सुनिश्चित गर्छ। यी हकले संविधानको मूल उद्देश्य—समानता, स्वतन्त्रता र सामाजिक न्याय—पूरा गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

(ग) संवैधानिक उपचारको हक भनेको के हो?

अति छोटो उत्तर: संविधानको उल्लङ्घन हुँदा कानुनी सुरक्षा प्राप्त गर्ने अधिकार।
संक्षिप्त उत्तर: संवैधानिक उपचारको हकले नागरिकलाई आफ्नो मौलिक अधिकार उल्लङ्घन हुँदा न्यायालयमा उजुरी गर्न र संरक्षण पाउन अनुमति दिन्छ।
लामो उत्तर: संवैधानिक उपचारको हक नागरिकलाई संविधानले दिएको अधिकारको रक्षा गर्ने कानुनी उपाय हो। यदि कुनै निकाय वा व्यक्ति नागरिकको मौलिक अधिकार उल्लङ्घन गर्छ भने, नागरिकले सर्वोच्च अदालत वा सम्बन्धित न्यायालयमा उजुरी गर्न सक्छ। यसले अधिकारको संरक्षण सुनिश्चित गर्छ।

---

२. छोटो उत्तरका प्रश्नहरू

(क) वर्तमान 'नेपालको संविधान' मा उल्लेख भएका मौलिक हकको सूची तयार पार्नुहोस्।

अति छोटो उत्तर: जीवन अधिकार, स्वतन्त्रता, शिक्षा, स्वास्थ्य, समानता, मताधिकार, कानुनी सुरक्षा आदि।
संक्षिप्त उत्तर: संविधानले जीवन, स्वतन्त्रता, शिक्षा, स्वास्थ्य, समानता, मत दिने अधिकार, कानुनी उपचार, बालबालिका अधिकार, सामाजिक सुरक्षा, संस्कृति र धर्मको स्वतन्त्रता सुनिश्चित गर्छ।
लामो उत्तर (बुँदागत):

जीवन र व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको हक

समानता र भेदभावको निषेध

शिक्षा र स्वास्थ्यको पहुँच

मतदान र जनप्रतिनिधि बन्ने अधिकार

कानुनी उपचारको हक

बालबालिका र महिला अधिकार

सामाजिक सुरक्षा र सामाजिक न्याय

संस्कृति, धर्म र भाषाको स्वतन्त्रता

(ख) कुनै पनि देशका नागरिकलाई मौलिक हकको आवश्यकता किन पर्छ ? मौलिक हकको महत्त्वका आधारमा जानकारी दिनुहोस्।

अति छोटो उत्तर: नागरिकको सुरक्षा र स्वतन्त्रता सुनिश्चित गर्न।
संक्षिप्त उत्तर: मौलिक हकले जीवन, स्वतन्त्रता, समानता र न्याय सुनिश्चित गरेर नागरिकलाई सुरक्षा र सम्मान दिन्छ।
लामो उत्तर: नागरिकलाई मौलिक हक आवश्यक छ किनभने यसले व्यक्तिगत स्वतन्त्रता, न्याय, समान अवसर र सामाजिक सुरक्षाको ग्यारेन्टी दिन्छ। बिना मौलिक हकको, नागरिक अधिकार असुरक्षित हुन्छ र समाजमा अन्याय, असमानता र हिंसा बढ्न सक्छ।

(ग) मौलिक हकको सङ्क्षिप्त परिचय दिएर यसका मुख्य विशेषताको सूची तयार पार्नुहोस्।

अति छोटो उत्तर: नागरिकका जन्मजात वा कानुनले दिने अधिकार।
संक्षिप्त उत्तर: मौलिक हक नागरिकलाई जीवन, स्वतन्त्रता, शिक्षा, स्वास्थ्य, समानता र न्याय सुनिश्चित गर्ने अधिकार हुन्।
लामो उत्तर (बुँदागत):

जन्मसिद्ध वा कानुनबाट प्राप्त

सबै नागरिकमा समान रूपले लागु

राज्यले उल्लङ्घन रोक्ने जिम्मेवारी

कानुनी उपचारको अधिकार प्रदान गर्ने

व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र सामाजिक न्याय सुनिश्चित गर्ने

(घ) शिक्षासम्बन्धी मौलिक हकमा व्यवस्था भएका कुनै ४ ओटा अधिकारलाई बुँदागत रूपमा सूचीबद्ध गर्नुहोस्।

निःशुल्क र अनिवार्य आधारभूत शिक्षा

गुणस्तरीय शिक्षा पाउने हक

भाषा र संस्कृतिको सम्मान गर्दै शिक्षा

बालबालिकाको विकास र सुरक्षा सुनिश्चित गर्दै शिक्षा

(ङ) बालबालिकाको मौलिक हकअन्तर्गत तपाईंले प्राप्त गरेका र गर्न नसकेका ४-४ ओटा बुँदालाई तालिकामा सूचीबद्ध गर्नुहोस्।

प्राप्त हक गर्न नसकेको हक

आधारभूत शिक्षा सबै गुणस्तरीय विद्यालयमा पहुँच
स्वास्थ्य सेवा समग्र स्वास्थ्य सुविधा
खेलकुद र मनोरञ्जन पर्याप्त खेलकुद मैदान
बालबालिका सुरक्षा बालश्रम र हिंसा विरुद्ध पूर्ण सुरक्षा

---

३. लामो उत्तरका प्रश्नहरू

(क) के 'नेपालको संविधान'मा उल्लेख भएका सबै मौलिक हक नागरिकले प्राप्त गरेका छन् ? आम नागरिकले प्राप्त गरेका र गर्न नसकेका हकको जानकारी गराउँदै यसका कारणको समीक्षा गर्नुहोस्।

अति छोटो उत्तर: सबै हक प्राप्त भएको छैन।
संक्षिप्त उत्तर: अधिकांश मौलिक हक नागरिकले प्राप्त गरेका छन्, तर संसाधन र कार्यान्वयनको सीमाका कारण केही हक पुरा हुन सकेका छैनन्।
लामो उत्तर: नेपालका नागरिकले संविधानमा उल्लेखित अधिकांश मौलिक हक—जस्तै शिक्षा, स्वास्थ्य, मतदान अधिकार र कानुनी संरक्षण—प्राप्त गरेका छन्। तर, केही हक—जस्तै गुणस्तरीय शिक्षा, समग्र स्वास्थ्य सेवा र बालबालिकाको पूर्ण सुरक्षा—स्रोत, संरचना र प्रशासनिक सीमाका कारण पुरा हुन सकेका छैनन्। यसले कार्यान्वयनमा चुनौती देखाउँछ।

(ख) विश्वव्यापी मानव अधिकार र नेपालको संविधानका मौलिक हकबिचका समान र असमान विशेषताबिच तुलना गर्नुहोस्।

अति छोटो उत्तर: धेरै समानता छन्, केही फरक पनि।
संक्षिप्त उत्तर: समानता र स्वतन्त्रता, शिक्षा, स्वास्थ्य, न्याय र समानुपातिक प्रतिनिधित्व दुबैमा छन्, तर नेपालको संविधानले संघीय संरचना र समावेशितामा बढी जोड दिएको छ।
लामो उत्तर: विश्वव्यापी मानव अधिकार र नेपालको मौलिक हकबीच धेरै समानता छन्—जस्तै जीवन अधिकार, स्वतन्त्रता, शिक्षा, स्वास्थ्य, कानुनी उपचार। फरक भनेको नेपालको संविधानले संघीय संरचना, समावेशिता र जातीय/सामाजिक विविधताको संरक्षणमा विशेष ध्यान दिएको छ। यसले राष्ट्रिय परिस्थिति अनुसार अधिकार सुनिश्चित गरेको छ।

५. नागरिक कर्तव्य

१. अति सङ्क्षिप्त उत्तरका प्रश्नहरू

(क) एक वाक्यमा नागरिक कर्तव्यको परिचय दिनुहोस्।

अति छोटो उत्तर: नागरिक कर्तव्य भनेको देश र समाजप्रति नागरिकले पालना गर्नुपर्ने जिम्मेवारी हो।
संक्षिप्त उत्तर: नागरिक कर्तव्यले देश, समाज र कानुनको सम्मान गर्न, नियम पालन गर्न र सामाजिक उत्तरदायित्व पूरा गर्न नागरिकलाई बाध्य पार्छ।
लामो उत्तर: नागरिक कर्तव्य नागरिकले आफ्नो देश र समाजप्रति पालना गर्नुपर्ने जिम्मेवारी हो। यसमा कानुनको पालन, सामाजिक न्यायको संरक्षण, परिवार र समुदायमा सहयोग, र राष्ट्रिय हित सुनिश्चित गर्न योगदान गर्नु पर्दछ।

(ख) तपाईंले आफ्नो पारिवारिक कर्तव्य कसरी पूरा गर्दै आउनुभएको छ । आफ्नो कुनै एक दायित्व उल्लेख गर्नुहोस्।

अति छोटो उत्तर: परिवारका सदस्यको सहयोग र आदर गर्न।
संक्षिप्त उत्तर: म परिवारमा आमाबुबा र दाजुभाइ–दिदीबहिनीको सहयोग गर्दै, घरको काममा सहभागिता जनाउँदै कर्तव्य पूरा गर्छु।
लामो उत्तर: म पारिवारिक कर्तव्य निभाउँदा घरमा आमाबुबा र दाजुभाइ–दिदीबहिनीलाई सहयोग पुर्‍याउँछु, घरको सरसफाइ र व्यवस्थापनमा हात हाल्छु, परिवारिक निर्णयमा सक्रिय सहभागिता जनाउँछु र संस्कारको पालना गर्छु।

(ग) सामाजिक कर्तव्यमा तपाईंले खेल्न सक्ने कुनै एक भूमिका प्रस्तुत गर्नुहोस्।

अति छोटो उत्तर: समुदायमा सरसफाइ र वातावरण संरक्षण गर्नु।
संक्षिप्त उत्तर: म सामाजिक कर्तव्यअनुसार छिमेकको सरसफाइ, वृक्षारोपण र सामाजिक सेवा कार्यक्रममा सक्रिय सहभागी हुन्छु।
लामो उत्तर: म सामाजिक कर्तव्य निभाउँदा छिमेकमा सरसफाइ कार्यक्रम, वृक्षारोपण, सामाजिक सेवा, बालबालिका र वृद्धवृद्धाको सहयोग तथा आपतकालीन अवस्थामा सहयोगी भूमिका खेल्छु। यसले समुदायको विकास र सुसंस्कार कायम राख्छ।

(घ) कानुनी कर्तव्यको पालना गर्न तपाईंले खेल्ने कुनै एक भूमिकाको बारेमा जानकारी दिनुहोस्।

अति छोटो उत्तर: कानुन उल्लङ्घन नगर्ने।
संक्षिप्त उत्तर: म नियम र कानून पालना गर्दै, ट्राफिक नियम, मतदान प्रक्रिया र सार्वजनिक स्थलको संरक्षणमा योगदान गर्छु।
लामो उत्तर: कानुनी कर्तव्यमा म ट्राफिक नियम पालना गर्छु, मतदान गर्दा कानुनी प्रक्रिया अनुसरण गर्छु, सार्वजनिक सम्पत्ति र वातावरणको संरक्षण गर्छु, र कुनै गैरकानुनी काममा संलग्न हुँदिनँ। यसले कानुनी शासन र सामाजिक अनुशासन सुनिश्चित गर्छ।

---

२. संक्षिप्त उत्तरका प्रश्नहरू

(क) नागरिक कर्तव्य पालना गर्दा र नगर्दाका असरलाई तलको जस्तै तालिकामा सूचीबद्ध गर्नुहोस्।

कर्तव्य पालन गर्दा सकारात्मक असर कर्तव्य पालन नगर्दा नकारात्मक असर

कानुन र नियमको सम्मान अव्यवस्था र अपराध बढ्छ
सामाजिक सौहार्द र सहयोग समाजमा असमानता र द्वन्द्व
राष्ट्रिय विकासमा योगदान देशको प्रगति रोकियो
व्यक्तिगत सम्मान र प्रतिष्ठा विश्वास र इमान्दारी घट्छ

(ख) 'सामाजिक कर्तव्य' शीर्षकमा एक जनचेतनामूलक पोस्टर वा पर्चाको नमुना तयार पार्नुहोस्।

अति छोटो उत्तर: “समाजको हक र कर्तव्य दुवै निभाऔँ!”
संक्षिप्त उत्तर: “सफाई, सहयोग र नियमपालन: हरेक नागरिकको सामाजिक कर्तव्य। समाज राम्रो बनाउँ, जिम्मेवार बन।”
लामो उत्तर:
पोस्टर/पर्चा:

शीर्षक: सामाजिक कर्तव्य निभाऔँ

मुख्य बुँदा:

1. छिमेक र वातावरणको सरसफाइ

2. वृक्षारोपण र हरित क्षेत्रको संरक्षण

3. वृद्धवृद्धा, बालबालिका र असहायको सहयोग

4. नियम र कानूनको सम्मान

नारा: “सकारात्मक नागरिक, स्वस्थ समाज!”

(ग) पारिवारिक कर्तव्यअन्तर्गत तपाईंले आफ्नो दायित्व कसरी पूरा गर्दै आउनुभएको छ ? उदाहरणसहित।

अति छोटो उत्तर: आमाबुबालाई सहयोग र आदर।
संक्षिप्त उत्तर: म परिवारमा सरसफाइ, घरको व्यवस्थापन र सदस्यहरूको सहयोग गर्दै कर्तव्य पूरा गर्छु।
लामो उत्तर: म घरमा दैनिक काममा सहयोग गर्छु, आमाबुबाको आदेश मान्छु, साना दाजुभाइ–दिदीबहिनीलाई पढाइमा सहयोग गर्छु र परिवारिक निर्णयमा सक्रिय भूमिका खेल्छु। यसले पारिवारिक सौहार्द र अनुशासन कायम राख्छ।

(घ) 'अधिकार र कर्तव्य एकै सिक्काका दुई पाटा हुन्' यस भनाइलाई उपयुक्त उदाहरणसहित पुष्टि गर्नुहोस्।

अति छोटो उत्तर: मतदान हकको प्रयोगले कर्तव्य पनि पूरा हुन्छ।
संक्षिप्त उत्तर: हामीलाई मतदान गर्ने अधिकार छ, तर जिम्मेवारीसाथ सही मत दिनु हाम्रो कर्तव्य हो।
लामो उत्तर: अधिकार र कर्तव्य अलग-अलग होइनन्। उदाहरणका लागि, नागरिकलाई मतदान गर्ने अधिकार छ, तर यसको उपयोग जिम्मेवारीसाथ गर्नु कर्तव्य हो। यसरी नागरिक अधिकार प्रयोग गर्दा समाजमा कानुनी शासन, लोकतन्त्र र न्याय सुनिश्चित हुन्छ।

---

३. लामो उत्तरका प्रश्नहरू

नागरिक कर्तव्यको परिचय दिएर कानुनी कर्तव्य, नैतिक कर्तव्य र पारिवारिक तथा सामाजिक कर्तव्यका बारेमा जानकारी दिनुहोस्।

अति छोटो उत्तर: नागरिक कर्तव्य देश र समाजप्रति जिम्मेवारी हो।
संक्षिप्त उत्तर: नागरिक कर्तव्य कानुनी, नैतिक, पारिवारिक र सामाजिक कर्तव्यमा विभक्त हुन्छ, जसले देश र समाजको विकासमा योगदान पुर्‍याउँछ।
लामो उत्तर:

परिचय: नागरिक कर्तव्य नागरिकले आफ्नो देश, समाज र परिवारप्रति पालना गर्नुपर्ने जिम्मेवारी हो।

कानुनी कर्तव्य: नियम र कानून पालना, मतदानमा सहभागी, सार्वजनिक सम्पत्ति संरक्षण।

नैतिक कर्तव्य: ईमानदारी, सहिष्णुता, सामाजिक जिम्मेवारी निभाउने व्यवहार।

पारिवारिक कर्तव्य: आमाबुबा र परिवारका सदस्यप्रति सहयोग, संस्कार पालन।

सामाजिक कर्तव्य: छिमेकको सरसफाइ, सामाजिक सेवा, वृक्षारोपण र बालबालिकाको सुरक्षा।

निष्कर्ष: यी सबै कर्तव्य नागरिकलाई जिम्मेवार, इमानदार र राष्ट्रप्रति समर्पित बनाउँछ।

६. नागरिक पहिचान

१. अति सङ्क्षिप्त उत्तरका प्रश्नहरू

(क) 'नागरिक' को परिचयलाई एक वाक्यमा स्पष्ट पार्नुहोस्।

अति छोटो उत्तर: नागरिक भनेको कुनै देशको कानुनी सदस्य हो जसले अधिकार र कर्तव्य पाउँछ।
संक्षिप्त उत्तर: नागरिकले आफ्नो देशको कानून अनुसार अधिकार र कर्तव्य पाउँछ र देशको शासनमा सहभागी हुन सक्छ।
लामो उत्तर: नागरिक कुनै देशको कानुनी सदस्य हो, जसले त्यस देशका संविधान र कानून अन्तर्गत अधिकार पाउँछ र कर्तव्य पूरा गर्न बाध्य हुन्छ। यसले देशको राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक जीवनमा सहभागी बन्न अवसर र जिम्मेवारी दुवै सुनिश्चित गर्छ।

(ख) जन्मदर्ता प्रमाणपत्रको कुनै दुई उपयोगिता लेख्नुहोस्।

अति छोटो उत्तर: नागरिकता प्रमाणपत्र बनाउन र विद्यालयमा नाम दर्ता गर्न।
संक्षिप्त उत्तर: जन्मदर्ता प्रमाणपत्रले नागरिकता प्रमाणपत्र बनाउने, शिक्षा संस्थामा नाम दर्ता गर्ने, स्वास्थ्य र सामाजिक सेवामा पहुँच सुनिश्चित गर्छ।
लामो उत्तर: जन्मदर्ता प्रमाणपत्र नागरिकको जन्म स्थान, मिति र अभिभावकको विवरण प्रमाणित गर्छ। यसले नागरिकता प्राप्त गर्न, विद्यालयमा नाम दर्ता गर्न, स्वास्थ्य सेवामा सुविधा पाउन र कानुनी कागजात तयार गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

(ग) एक वाक्यमा 'राष्ट्रिय परिचय पत्र' को परिचय दिनुहोस्।

अति छोटो उत्तर: राष्ट्रिय परिचय पत्र नागरिकको वैधानिक पहिचान प्रमाण हो।
संक्षिप्त उत्तर: राष्ट्रिय परिचय पत्र नागरिकलाई पहिचान प्रमाणित गर्न दिने कानुनी दस्तावेज हो, जसले विभिन्न सरकारी र गैरसरकारी कार्यमा सुविधा दिन्छ।
लामो उत्तर: राष्ट्रिय परिचय पत्र नागरिकको पहिचान प्रमाणित गर्ने कानुनी दस्तावेज हो। यसले मतदान, बैंकिङ, सामाजिक सुरक्षा, पासपोर्ट र अन्य प्रशासनिक कार्यमा नागरिकलाई वैधानिक सुविधा उपलब्ध गराउँछ।

(घ) नेपालको सम्मानार्थ नागरिकता प्राप्त गर्ने कुनै दुई व्यक्तिको नाम उल्लेख गर्नुहोस्।

अति छोटो उत्तर: मदन भण्डारी, बाबुराम भट्टराई।
संक्षिप्त उत्तर: नेपालले सम्मानार्थ नागरिकता विभिन्न राष्ट्रिय योगदानकर्तालाई दिएको छ, जसमध्ये मदन भण्डारी र बाबुराम भट्टराई उल्लेखनीय छन्।
लामो उत्तर: नेपाल सरकारले राष्ट्रिय वा अन्तर्राष्ट्रिय योगदानका लागि सम्मानार्थ नागरिकता प्रदान गरेको छ। यसमा नेता मदन भण्डारी र बाबुराम भट्टराई, साथै सामाजिक र सांस्कृतिक क्षेत्रमा योगदान दिने अन्य व्यक्तिहरू समावेश छन्।

---

२. संक्षिप्त उत्तरका प्रश्नहरू

(क) तपाईंले नागरिकता प्रमाणपत्र प्राप्त गर्नका लागि कुन-कुन प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्छ?

अति छोटो उत्तर: जन्म दर्ता, निवेदन, फोटो र प्रमाणपत्र बुझाउनु।
संक्षिप्त उत्तर: नागरिकता प्रमाणपत्र प्राप्त गर्न जन्मदर्ता प्रमाण, निवेदन पत्र, फोटो र आवश्यक शुल्क बुझाएर जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा आवेदन दिनुपर्छ।
लामो उत्तर: नागरिकता प्रमाणपत्र पाउन नागरिकले जन्मदर्ता प्रमाणपत्र, निवेदन पत्र, हालको फोटो, अभिभावक वा श्रीमान/श्रीमतीको विवरण (यदि लागू भए), र सम्बन्धित शुल्क बुझाएर जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा आवेदन दिनुपर्छ। प्रशासनले दस्तावेज जाँच गरी प्रमाणपत्र जारी गर्छ।

(ख) राष्ट्रिय परिचयपत्रको सङ्क्षिप्त परिचय दिएर यसको उपयोगिता तथा महत्त्व पार्नुहोस्।

अति छोटो उत्तर: राष्ट्रिय परिचयपत्र नागरिकको वैधानिक पहिचान हो।
संक्षिप्त उत्तर: राष्ट्रिय परिचयपत्र नागरिकको कानुनी पहिचान प्रमाणित गर्छ र मतदान, बैंकिङ, पासपोर्ट, सामाजिक सुरक्षा जस्ता कार्यमा सुविधा दिन्छ।
लामो उत्तर: राष्ट्रिय परिचयपत्र नागरिकको वैधानिक पहिचान प्रमाणित गर्ने दस्तावेज हो। यसले मतदान प्रक्रियामा सहभागिता, बैंक खाता खोल्ने, पासपोर्ट बनाउने, सरकारी सेवा पाउने, सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रममा लाभ लिने जस्ता कार्यमा प्रयोग हुन्छ। यसले नागरिकको अधिकार सुनिश्चित र प्रशासनिक प्रक्रियामा सहजता ल्याउँछ।

(ग) जन्मदर्ता कहिले र कहाँ गराउनुपर्छ? यससम्बन्धी छोटो जानकारी दिएर जन्मदर्ता आवश्यकतामा प्रकाश पार्नुहोस्।

अति छोटो उत्तर: जन्म भए लगत्तै नजिकको गाउँपालिका वा नगरपालिकामा।
संक्षिप्त उत्तर: जन्म भएको ३५ दिन भित्र नजिकको स्थानीय तह (गाउँपालिका/नगरपालिका) मा जन्मदर्ता दर्ता गर्नुपर्छ; यसले नागरिकता प्रमाणपत्र र शिक्षा दर्तामा सहयोग पुर्‍याउँछ।
लामो उत्तर: जन्मदर्ता जन्म भएको मितिले ३५ दिन भित्र नजिकको स्थानीय तहमा दर्ता गर्नुपर्छ। यसले नागरिकताको अधिकार, शिक्षा र स्वास्थ्य सेवामा पहुँच, सरकारी योजना तथा कानुनी कागजात तयार गर्न आवश्यक प्रमाण दिन्छ। जन्मदर्ता बिना नागरिकता प्रमाणपत्र प्राप्त गर्न कठिनाइ हुन्छ।

७. सुशासन

१. अति सङ्क्षिप्त उत्तरका प्रश्नहरू

(क) सुशासनको परिभाषालाई एक वाक्यमा अर्थ्याउनुहोस्।

अति छोटो उत्तर: सुशासन भनेको शासन प्रणालीको पारदर्शिता, जवाफदेही र नागरिकमैत्रीपन हो।
संक्षिप्त उत्तर: सुशासनले सरकार र प्रशासनले नियम, कानुन, पारदर्शिता र नागरिक अधिकारको सम्मान गर्दै प्रभावकारी सेवा दिने अवस्था जनाउँछ।
लामो उत्तर: सुशासनले राज्यको सबै निकायले पारदर्शिता, जवाफदेहिता, कानुनको पालना र नागरिकको सहभागितासहित शासन गर्ने अवस्था जनाउँछ। यसले भ्रष्टाचार कम गर्न, न्याय सुनिश्चित गर्न र विकासमा सहयोग पुर्‍याउँछ।

(ख) सुशासनको अवधारणा कहिले र कुन निकायबाट सुरु भएको हो?

अति छोटो उत्तर: १९८९ पछि संयुक्त राष्ट्रसंघ।
संक्षिप्त उत्तर: सुशासनको अवधारणा १९८०–९० दशकमा संयुक्त राष्ट्रसंघले विकास र शासन सम्बन्धी छलफलबाट सुरु गरेको हो।
लामो उत्तर: सुशासनको अवधारणा संयुक्त राष्ट्रसंघको विकास कार्यक्रम (UNDP) अन्तर्गत १९८०–९० दशकमा विकास र शासनमा पारदर्शिता, जवाफदेहिता र सहभागी शासन सुनिश्चित गर्न सुरु भएको हो। यस अवधारणाले विश्वव्यापी स्तरमा शासन सुधार र भ्रष्टाचार न्यूनिकरणमा योगदान पुर्‍याएको छ।

(ग) सुशासनका कुनै दुई विशेषता उल्लेख गर्नुहोस्।

अति छोटो उत्तर: पारदर्शिता र जवाफदेहिता।
संक्षिप्त उत्तर: सुशासनका प्रमुख विशेषता पारदर्शिता र जवाफदेहिता हुन्, जसले नागरिक विश्वास र सेवा प्रभावकारिता सुनिश्चित गर्छ।
लामो उत्तर: सुशासनको विशेषतामा मुख्यतः पारदर्शिता (Transparency), जवाफदेहिता (Accountability), कानुनको शासन (Rule of Law), नागरिक सहभागिता (Participation) र प्रभावकारी सेवा (Effectiveness) समावेश छन्। यीले शासन प्रणालीमा विश्वास बढाउँछ र भ्रष्टाचार कम गर्छ।

---

२. संक्षिप्त उत्तरका प्रश्नहरू

(क) सुशासनको छोटो परिचय दिएर यसका प्रमुख विशेषताको सूची तयार पार्नुहोस्।

अति छोटो उत्तर: सुशासन पारदर्शी, जवाफदेही र प्रभावकारी शासन हो।
संक्षिप्त उत्तर: सुशासनले पारदर्शिता, जवाफदेहिता, कानुनको शासन र नागरिक सहभागिता सुनिश्चित गर्छ।
लामो उत्तर (बुँदागत):

पारदर्शिता (Transparency)

जवाफदेहिता (Accountability)

कानुनको शासन (Rule of Law)

नागरिक सहभागिता (Participation)

प्रभावकारी सेवा (Effectiveness)

भ्रष्टाचार न्यूनिकरण

(ख) आफ्नो विद्यालय र समाजमा सुशासन कायम गर्नका लागि तपाईं कस्तो सुझाव दिनुहुन्छ? उपयुक्त ४–४ ओटा सुझावलाई तालिका बनाइ बुँदागत रूपमा सूचीकृत गर्नुहोस्।

विद्यालयमा सुझाव समाजमा सुझाव

नियम र शिस्त पालन कानुनको सम्मान र पालना
शिक्षक–विद्यार्थी पारदर्शिता भ्रष्टाचार र अनियमितता कम गर्नु
जिम्मेवार निर्णय प्रक्रिया सहभागी निर्णय र समुदाय सेवा
विद्यार्थी आवाज सुन्ने व्यवस्था समानुपातिक सेवा र न्याय

(ग) सुशासनका आयामका बारेमा सङ्क्षिप्त रूपले जानकारी दिनुहोस्।

अति छोटो उत्तर: राजनीतिक, प्रशासनिक, आर्थिक र सामाजिक आयाम।
संक्षिप्त उत्तर: सुशासनका मुख्य आयाम राजनीतिक, प्रशासनिक, आर्थिक र सामाजिक हुन्, जसले शासन प्रणालीलाई समग्र रूपमा सुधार गर्छ।
लामो उत्तर: सुशासन राजनीतिक (नेतृत्व, नीतिनिर्माण), प्रशासनिक (सरकारी सेवा, प्रभावकारिता), आर्थिक (स्रोत व्यवस्थापन, बजेट पारदर्शिता) र सामाजिक (नागरिक सहभागिता, न्याय) आयाममा लागू हुन्छ। यी आयामले समग्र राष्ट्र विकासमा योगदान पुर्‍याउँछ।

(घ) सुशासनको महत्त्वलाई चार बुँदामा जानकारी दिनुहोस्।

भ्रष्टाचार घटाउँछ

न्याय र कानुनको शासन सुनिश्चित गर्छ

विकास र सेवा प्रभावकारी बनाउँछ

नागरिकको विश्वास र सहभागिता बढाउँछ

---

३. लामो उत्तरका प्रश्नहरू

हाम्रो देशमा सुशासनको अवस्था कस्तो छ ? छोटकरीमा मूल्याङ्कन गरी सुशासन कायम गर्ने कुनै चार सुझाव पेस गर्नुहोस्।

अति छोटो उत्तर: सुशासन पूर्ण रूपमा छैन।
संक्षिप्त उत्तर: नेपालमा सुशासन आंशिक रूपमा मात्र लागू छ; भ्रष्टाचार, प्रशासनिक कमजोरी र पारदर्शिताको कमी देखिन्छ।
लामो उत्तर: नेपालमा सुशासन पूर्ण रूपमा कार्यान्वयन भएको छैन। भ्रष्टाचार, कमजोर प्रशासन, नियम पालना नगर्ने प्रवृत्ति र नागरिक सहभागिताको कमीले प्रभावकारी शासनमा चुनौती ल्याउँछ। सुशासन कायम गर्न सुझावहरू:

1. प्रशासनिक सुधार र पारदर्शिता सुनिश्चित गर्नु

2. भ्रष्टाचार नियन्त्रण र जवाफदेहिता बढाउनु

3. नागरिक सहभागिता र सचेतना अभिवृद्धि गर्नु

4. कानुनको शासन र न्याय प्रणालीलाई बलियो बनाउनु

८. लोकतान्त्रिक आचरण

१. अति सङ्क्षिप्त उत्तरका प्रश्नहरू

(क) लोकतान्त्रिक आचरण भनेको के हो?

अति छोटो उत्तर: लोकतान्त्रिक आचरण भनेको जनताको अधिकार र नियमअनुसार व्यवहार गर्नु हो।
संक्षिप्त उत्तर: लोकतान्त्रिक आचरणले नागरिकले आफ्ना अधिकार प्रयोग गर्ने तर जिम्मेवारीसाथ र अन्यको सम्मान गर्दै व्यवहार गर्ने अभ्यास जनाउँछ।
लामो उत्तर: लोकतान्त्रिक आचरणले नागरिकले आफ्नो अधिकार प्रयोग गर्दा जिम्मेवारी, पारदर्शिता र समानताको पालन गर्ने व्यवहार जनाउँछ। यसले सहिष्णुता, विचारको स्वतन्त्रता, बहुमतको सम्मान र कानुनको पालना सुनिश्चित गर्छ।

(ख) तपाईंले पालना गर्दै आउनुभएको लोकतान्त्रिक आचरणका कुनै २ अभ्यासका बारेमा जानकारी दिनुहोस्।

अति छोटो उत्तर: मतदान गर्नु र अरुको विचारको सम्मान गर्नु।
संक्षिप्त उत्तर: म मतदान प्रक्रियामा सहभागी हुन्छु र घर तथा विद्यालयमा अरुको विचारको सम्मान गर्दै बहसमा सहभागी हुन्छु।
लामो उत्तर: म लोकतान्त्रिक आचरणको अभ्यासमा मतदान गरेर जननिर्वाचित प्रतिनिधिलाई चयन गर्छु र बहस वा निर्णय प्रक्रियामा अरुको विचारको सम्मान गर्दै समावेशी निर्णयमा योगदान पुर्‍याउँछु। यसले लोकतन्त्रको आधारलाई बलियो बनाउँछ।

(ग) आवधिक निर्वाचन प्रणाली भनेको के हो?

अति छोटो उत्तर: निश्चित समयमा निर्वाचन गर्ने प्रक्रिया।
संक्षिप्त उत्तर: आवधिक निर्वाचन प्रणालीले निश्चित अवधिपछि सरकारले जनताबाट मत प्राप्त गरी आफ्नो नेतृत्व र प्रतिनिधि चयन गर्ने प्रक्रिया हो।
लामो उत्तर: आवधिक निर्वाचन प्रणाली भनेको संविधान अनुसार निश्चित अवधिपछि सरकार, संसदीय प्रतिनिधि वा स्थानीय निकायका सदस्यलाई जनताको मतबाट चयन गर्ने प्रक्रिया हो। यसले राजनीतिक स्थिरता, जवाफदेहिता र लोकतान्त्रिक शासन सुनिश्चित गर्छ।

(घ) तपाईंको कक्षामा कुल ३४ जना विद्यार्थी हुनुहुन्छ भने त्यसको बहुमत संख्या कति हुन्छ?

अति छोटो उत्तर: १७ जना।
संक्षिप्त उत्तर: बहुमतको लागि आधाभन्दा बढी आवश्यक हुन्छ; ३४ जना विद्यार्थीको आधाभन्दा एक बढी १७ हुन्छ।
लामो उत्तर: बहुमतको अर्थ कुल सदस्यको आधाभन्दा बढी मत प्राप्त गर्नु हो। ३४ जना विद्यार्थीमध्ये आधा १७ हुन्छ, त्यसैले निर्णय वा मतदानमा बहुमत सुनिश्चित गर्न १७ भन्दा बढी मत आवश्यक हुन्छ।

---

२. संक्षिप्त उत्तरका प्रश्नहरू

(क) लोकतन्त्रको सङ्क्षिप्त परिचय दिएर लोकतान्त्रिक आचरणको सूची तयार पार्नुहोस्।

अति छोटो उत्तर: लोकतन्त्रमा जनताको अधिकार र नियमको सम्मान हुन्छ।
संक्षिप्त उत्तर: लोकतन्त्रले नागरिकलाई निर्णय प्रक्रियामा सहभागी बनाउँछ; लोकतान्त्रिक आचरणमा मतदान, विचार आदान–प्रदान, बहुमतको सम्मान र जिम्मेवार निर्णय शामिल छन्।
लामो उत्तर (बुँदागत):

मतदानमा सहभागी हुनु

अरुको विचारको सम्मान गर्नु

बहुमतको निर्णय पालना गर्नु

जिम्मेवार र जवाफदेही निर्णय गर्नु

नियम र कानुनको पालन गर्नु

(ख) तपाईंका घर-परिवारमा हुने लोकतान्त्रिक आचरणको उदाहरणलाई बुँदागत रूपमा सूचीबद्ध गर्नुहोस्।

परिवारमा निर्णय गर्दा सबै सदस्यको विचार सुन्नु

घरका नियम र जिम्मेवारी सहमतिका आधारमा तय गर्नु

बच्चाहरूको शिक्षा र खेलकुदमा समान अवसर दिनु

पारिवारिक बहसमा सम्मानजनक व्यवहार गर्नु

(ग) 'लोकतान्त्रिक आचरणमा नागरिकको भूमिका' विषयमा कुनै राष्ट्रिय दैनिक पत्रिकामा छपाउन मिल्ने समाचारको नमुना तयार पार्नुहोस्।

अति छोटो समाचार: “स्थानीय निर्वाचनमा नागरिक सक्रिय सहभागी: मतदानमा उच्च सहभागिता देखियो।”
संक्षिप्त समाचार: “नगरपालिका निर्वाचनमा नागरिकले आफ्नो अधिकार प्रयोग गर्दै मतदान गरे। यसले लोकतान्त्रिक आचरण र जवाफदेहिता सुनिश्चित गरेको छ।”
लामो समाचार: “हालै सम्पन्न स्थानीय निर्वाचनमा नागरिकले उच्च सहभागिता देखाएका छन्। मतदान, विचार आदान–प्रदान र जिम्मेवार बहुमतको निर्णयमार्फत नागरिकले लोकतान्त्रिक आचरणको अभ्यास गरेका छन्। यसले लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउने संकेत दिएको छ र नागरिक जिम्मेवारीको महत्त्व प्रमाणित गरेको छ।”

---

३. लामो उत्तरका प्रश्नहरू

के नेपालमा लोकतान्त्रिक आचरणको अभ्यास सही तरिकाले भइरहेको छ ? यस विषयमा आफ्नो समीक्षात्मक धारणा व्यक्त गर्नुहोस्।

अति छोटो उत्तर: आंशिक रूपमा मात्र।
संक्षिप्त उत्तर: नेपालमा लोकतान्त्रिक आचरण आंशिक रूपमा अभ्यास भइरहेको छ; नागरिक सहभागिता, मतदान र बहसको स्तर सुधारको आवश्यकता छ।
लामो उत्तर: नेपालमा लोकतान्त्रिक आचरण आंशिक रूपमा मात्र अभ्यास भइरहेको छ। नागरिक सहभागिता र मतदानको स्तर सन्तोषजनक भए पनि अरुको विचारको सम्मान र जिम्मेवार बहुमत पालना कहिलेकाहीँ चुनौतीपूर्ण हुन्छ। भ्रष्टाचार, राजनीति प्रभाव र कमजोर शिक्षा प्रणालीले नागरिक जिम्मेवारीमा बाधा पुर्‍याउँछ। लोकतान्त्रिक आचरण सुधारका लागि जनचेतना अभिवृद्धि, शिक्षा, पारदर्शिता र जिम्मेवार प्रशासन आवश्यक छ।

९. नागरिक समाज

१. अति सङ्क्षिप्त उत्तरका प्रश्नहरू

(क) एक वाक्यमा नागरिक समाजको परिचय दिनुहोस्।

अति छोटो उत्तर: नागरिक समाज भनेको सरकार बाहिरको संगठन हो जसले समाज र राजनीति सुधारमा भूमिका खेल्छ।
संक्षिप्त उत्तर: नागरिक समाजमा गैरसरकारी संस्था, समूह वा संगठन समावेश हुन्छन्, जसले मानव अधिकार, सामाजिक न्याय र लोकतन्त्र प्रवर्द्धन गर्छ।
लामो उत्तर: नागरिक समाज सरकार बाहिरको संस्था, समूह वा संगठन हो, जसले समाजमा सामाजिक, राजनीतिक र आर्थिक सुधार ल्याउन, मानव अधिकार र लोकतन्त्र प्रवर्द्धन गर्न भूमिका खेल्छ। यसले जनचेतना अभिवृद्धि, समाजसेवा र भ्रष्टाचार कम गर्न योगदान पुर्‍याउँछ।

(ख) तपाइँको जानकारीअनुसार नागरिक समाजले गरेको कुनै एउटा सकारात्मक कार्यको उदाहरण प्रस्तुत गर्नुहोस्।

अति छोटो उत्तर: बालबालिकाका लागि विद्यालय निर्माण।
संक्षिप्त उत्तर: नागरिक समाजले बालबालिकाका लागि विद्यालय निर्माण गरी शिक्षा पहुँच विस्तार गरेको छ।
लामो उत्तर: नागरिक समाजले शिक्षा, स्वास्थ्य, वातावरण र मानव अधिकार जस्ता क्षेत्रमा सकारात्मक योगदान पुर्‍याएको छ। उदाहरणका लागि, बालबालिकाका लागि विद्यालय निर्माण र पढाइ सामग्री उपलब्ध गराउने कामले समाजमा शिक्षाको पहुँच बढाएको छ।

---

२. संक्षिप्त उत्तरका प्रश्नहरू

(क) सामाजिक तथा राजनीतिक क्षेत्रमा देखिएका विकृति अन्त्य गर्नका लागि नागरिक समाजले कस्तो भूमिका खेल्नुपर्छ? आवश्यक सुझावलाई बुँदागत रूपमा प्रस्तुत गर्नुहोस्।

भ्रष्टाचार र अनियमितता बिरुद्ध सचेतना फैलाउने

कानुनको पालना र न्याय सुनिश्चित गर्ने

नागरिकलाई अधिकार र दायित्वको बारेमा जानकारी दिने

सरकार र प्रशासनसँग सहकार्य गरेर नीति सुधारमा योगदान दिने

(ख) 'नागरिक समाजको महत्त्व' विषयको जानकारीलाई दुई पात्रबीचको संवादद्वारा उल्लङ्घन गर्नुहोस्।

पात्र १: "हाम्रो गाउँमा धेरै समस्या छन्, कसले समाधान गर्छ?"
पात्र २: "नागरिक समाजले स्कूल, स्वास्थ्य, र वातावरण सुधारमा काम गर्छ, र हाम्रो आवाज सरकारसम्म पुर्‍याउँछ।"

(ग) नागरिक समाजले गर्ने कामको सूची तयार पार्नुहोस्।

मानव अधिकार संरक्षण

भ्रष्टाचार विरोध र पारदर्शिता प्रवर्द्धन

शिक्षा र स्वास्थ्य सेवा पहुँच वृद्धि

वातावरण संरक्षण र प्राकृतिक स्रोतको व्यवस्थापन

सामाजिक न्याय र समानता प्रवर्द्धन

आपतकालीन राहत र समुदाय सेवा

१०. राष्ट्र र राष्ट्रियता

१. अति सङ्क्षिप्त उत्तरका प्रश्नहरू

(क) राष्ट्र र राष्ट्रियताको अर्थलाई एक–एक वाक्यमा प्रष्ट्याउनुहोस्।

अति छोटो उत्तर:

राष्ट्र: एउटै भौगोलिक क्षेत्र, नागरिक र शासन प्रणाली भएको राजनीतिक एकाई।

राष्ट्रियता: नागरिकको देशप्रति प्रेम र स्वाभिमान।

संक्षिप्त उत्तर:

राष्ट्र भनेको एउटै भूभाग, जनसंख्या र शासन भएको राजनीतिक संस्था हो।

राष्ट्रियता भनेको आफ्नै देशप्रति प्रेम, स्वाभिमान र समर्पणको भाव हो।

लामो उत्तर:

राष्ट्र एउटा भूगोलिक क्षेत्र, स्थायी जनसंख्या, शासन प्रणाली र सार्वभौमसत्तासहितको राजनीतिक एकाई हो।

राष्ट्रियता नागरिकको आफ्नो देश र सांस्कृतिक पहिचानप्रति प्रेम, स्वाभिमान र एकताको भावना हो, जसले राष्ट्रिय अखण्डता र विकासमा योगदान पुर्‍याउँछ।

(ख) राष्ट्रियताको भाव जगाउने कुनै एउटा नारालाई प्लेकार्डद्वारा प्रदर्शन गर्नुहोस्।

अति छोटो उत्तर: "मेरो नेपाल, मेरो गर्व!"

(ग) सार्वभौमसत्ताको अर्थलाई एक वाक्यमा स्पष्ट पार्नुहोस्।

अति छोटो उत्तर: सार्वभौमसत्ता भनेको कुनै राष्ट्रको आफ्नै निर्णय गर्ने पूर्ण अधिकार।

(घ) देशको आत्मसम्मान र स्वाभिमान वृद्धि गर्ने कार्यमा तपाईंले खेल्न सक्ने कुनै एक भूमिका लेख्नुहोस्।

अति छोटो उत्तर: देशको नियम र कानुनको पालन गर्नु।

(ङ) आफ्नो देशको सीमा सुरक्षा गर्ने कुनै एक महत्त्वपूर्ण उपाय लेख्नुहोस्।

अति छोटो उत्तर: सीमा प्रहरी र सुरक्षा बललाई सहयोग गर्नु।

---

२. संक्षिप्त उत्तरका प्रश्नहरू

(क) राष्ट्रियताको महत्त्व विषयमा प्रकाश पार्दै बेलायतमा बस्ने एक मित्रलाई लेख्ने पत्रको नमुना तयार गर्नुहोस्।

संक्षिप्त उत्तर:
"प्रिय मित्र,
राष्ट्रियता हाम्रो देशप्रति प्रेम, स्वाभिमान र जिम्मेवारीको भाव हो। यसले एकता, अखण्डता र राष्ट्रिय विकास सुनिश्चित गर्छ। नागरिकले आफ्नो अधिकार र कर्तव्य निभाउँदा देशको प्रगति सुनिश्चित हुन्छ।
तपाईंको मित्र"

(ख) राष्ट्र र राष्ट्रियताबिचको फरकलाई तालिका बनाइ बुँदागत रूपमा सूचीकृत गर्नुहोस्।

विषय राष्ट्र राष्ट्रियता

अर्थ भूगोलिक र राजनीतिक एकाई देशप्रति प्रेम र स्वाभिमान
आधार भूमि, जनता, शासन भावना, प्रेम, समर्पण
लक्ष्य शासन, सुरक्षा, विकास एकता, स्वाभिमान, सामाजिक जिम्मेवारी

(ग) राष्ट्रियताको भावलाई व्यवहारमा लागू गर्न तपाईंको भूमिका कस्तो हुनुपर्छ? चार बुँदामा विचार व्यक्त गर्नुहोस्।

देशको नियम र कानुनको पालना गर्नु

राष्ट्रिय प्रतीक र सांस्कृतिक सम्पदाको सम्मान गर्नु

सामाजिक र राष्ट्रसेवामा सक्रिय सहभागिता जनाउनु

सीमा र सुरक्षा कार्यमा सहयोग गर्नु

(घ) राष्ट्रिय सरोकारका विषयको सूची तयार पार्नुहोस्।

सार्वभौमसत्ता

राष्ट्रिय अखण्डता

सन्धि–सम्झौता

आत्मसम्मान तथा स्वाभिमान

(ङ) कुनै पनि विदेशी राष्ट्रसँग सन्धि–सम्झौता गर्दा सरकार, प्रतिपक्षी दल र नागरिक समाजले खेल्नुपर्ने महत्त्वपूर्ण भूमिका उल्लेख गर्नुहोस्।

सरकार: राष्ट्रिय हितको सुनिश्चितता

प्रतिपक्षी दल: पारदर्शिता र आलोचनात्मक मूल्याङ्कन

नागरिक समाज: जनमत र सामाजिक पक्षको जानकारी प्रदान

---

३. लामो उत्तरका प्रश्नहरू

राष्ट्रिय सरोकारका प्रत्येक विषयका बारेमा सङ्क्षिप्त जानकारी (तालिका सहित)

राष्ट्रिय सरोकारका विषय सङ्क्षिप्त चर्चा

सार्वभौमसत्ता राष्ट्रको निर्णय गर्ने स्वतन्त्रता र पूर्ण अधिकार
राष्ट्रिय अखण्डता भूभाग र जनताको एकता सुरक्षित राख्नु
सन्धि–सम्झौता विदेशी राष्ट्रसँग सम्झौता गर्दा राष्ट्रिय हित सुनिश्चित गर्नु
आत्मसम्मान तथा स्वाभिमान देशको सम्मान र नागरिकको गर्व कायम राख्नु

नेपालको सीमासम्बन्धी समस्याहरू उल्लेख गर्दै समाधानका लागि कुनै चार महत्त्वपूर्ण सुझाव

1. कूटनीतिक वार्ता र समझदारी

2. सीमा सुरक्षा बलको प्रशिक्षण र सशक्तिकरण

3. समुदाय र स्थानीय सरकारसँग सहकार्य

4. अन्तर्राष्ट्रिय कानून र ऐतिहासिक तथ्यको प्रयोग