कक्षा ८ सामाजिक शिक्षा एकाई ६ को सबै पाठको प्रश्नको प्रश्नसहित उत्तर
नोट: यहाँ दिइएका सबै प्रश्नहरू र तिनको उत्तरहरू क्रमशः सूचीबद्ध छन्।
---
मुद्रा कारोबार - १
१. अति छोटो (अति सङ्क्षिप्त) उत्तर:
(क) एक वाक्यमा मुद्राको परिचय दिनुहोस् ।
मुद्रा भनेको सरकार वा केन्द्रीय बैङ्कले कानुनी रूपमा मान्यता दिएको, विनिमयको माध्यम, मूल्यको मापन र मूल्य संचयको साधन हो।
(ख) मौद्रिक कारोबार भनेको के हो ? एक वाक्यमा विचार व्यक्त गर्नुहोस् ।
मौद्रिक कारोबार भनेको मुद्राको प्रयोग गरी वस्तु वा सेवाको किनबेच र लेनदेन सम्पन्न गर्ने प्रक्रिया हो।
(ग) नेपालमा मुद्रा छपाइको काम गर्ने निकायको नाम लेख्नुहोस् ।
नेपालमा मुद्रा छपाइको काम नेपाल राष्ट्र बैङ्क ले गर्छ।
(घ) नेपालमा पहिलो धातु मुद्रा प्रचलनमा ल्याउने व्यक्ति र मुद्राको नाम लेख्नुहोस्।
नेपालमा पहिलो धातु मुद्रा प्रचलनमा ल्याउने व्यक्ति महाराजा मानदेव हुन् र त्यस मुद्राको नाम मानंक हो।
(ङ) नेपालमा पहिलो कागजी नोटको निष्काशन मिति उल्लेख गर्नुहोस् ।
नेपालमा पहिलो कागजी नोटको निष्काशन मिति वि.सं. १९४२ साल फागुन ५ गते (सन् १९४५) हो।
(च) वस्तु विनिमयको परिभाषालाई एक वाक्यमा प्रस्तुत गर्नुहोस् ।
वस्तु विनिमय भनेको एक प्रकारको आदानप्रदान हो जहाँ एक वस्तुको सट्टामा अर्को वस्तु प्रत्यक्ष रूपमा साट्ने प्रचलन हो।
(छ) कागजी मुद्राको गुणस्तरलाई कायम राख्न तपाईंले प्रयोग गर्ने कुनै एक सुरक्षित विधि उल्लेख गर्नुहोस् ।
कागजी मुद्राको गुणस्तर कायम राख्न मुद्रामा छापिएको छायाँ चित्र (Watermark) हेरेर जाँच गर्ने विधि प्रयोग गर्न सकिन्छ।
२. छोटो (सङ्क्षिप्त) उत्तर:
(क) मुद्राको परिचय दिई असल तथा गुणस्तरीय मुद्राका कुनै तीन विशेषतालाई बुँदागत रूपमा सूचीकृत गर्नुहोस् ।
मुद्राको परिचय: मुद्रा भनेको कुनै पनि अर्थतन्त्रको आधारभूत इकाई हो जसले वस्तु वा सेवाको मूल्य निर्धारण, लेनदेन र संचयमा मदत गर्छ । यसले वस्तु विनिमय प्रणालीको जटिलता हटाएर अर्थतन्त्रलाई गतिशील बनाउँछ ।
गुणस्तरीय मुद्राका तीन विशेषताहरू:
१. सर्वमान्यता (General Acceptability): देशभरि कानुनी रूपमा सबैले स्वीकार्ने गरी छापिएको हुनुपर्छ।
२. टिकाउपन (Durability): सजिलै फुट्न, च्यातिन्न वा नटुट्ने गरी बनाइएको हुनुपर्छ।
३. छुट्ट्याउन सजिलो (Portability): हलुगा र सानो आकारको भएकोले बोक्न र भण्डारण गर्न सजिलो हुनुपर्छ।
(ख) मौद्रिक कारोबारको उपयोगिता तथा महत्त्वलाई कुनै ६ बुँदामा सूचीकृत गर्नुहोस् ।
मौद्रिक कारोबारको उपयोगिता तथा महत्त्व निम्न ६ बुँदामा देखिन्छ:
१. विनिमयको सुविधा: वस्तु विनिमयको जटिलता हटाई किनबेचलाई सरल बनाउँछ।
२. मूल्यको मापन: विभिन्न वस्तु र सेवाको मूल्य एकै मुद्रामा मापन गर्न सजिलो बनाउँछ।
३. मूल्य संचय: मुद्रालाई लामो समयसम्म बचत गरी राख्न सकिन्छ।
४. आर्थिक गतिशीलता: राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार र लगानी लाई प्रवर्द्धन गर्दछ।
५. भविष्यको लागि भुक्तानी: ऋण लिन र तिर्नको लागि एक मानक साधनको रूपमा काम गर्दछ।
६. सरकारी राजस्व: सरकारले कर तथा अन्य शुल्क मुद्राको रूपमा वसुल गर्न सक्छ।
(ग) वस्तु विनिमयको सङ्क्षिप्त परिचय दिएर यसका कठिनाइहरू उल्लेख गर्नुहोस् ।
परिचय: वस्तु विनिमय प्रणालीमा मुद्राको प्रयोग नगरी एक वस्तुको सीधा सट्टामा अर्को वस्तु साटफेर गरिन्छ। यो आधुनिक मौद्रिक प्रणाली भन्दा पहिलेको प्रचलन हो।
यसका कठिनाइहरू:
१. आवश्यकताको दोहोरो मेल (Double Coincidence of Wants): एउटाले दिने वस्तु अर्कोले लिनुपर्ने र अर्कोले दिने वस्तु पहिलोले लिनुपर्ने हुन आवश्यक छ।
२. मूल्य निर्धारणमा कठिनाइ: प्रत्येक वस्तुको सापेक्ष मूल्य निर्धारण गर्न गाह्रो हुन्छ।
३. वस्तुको विभाजनमा समस्या: ठूलो र अविभाज्य वस्तुहरूको सानो भागमा किनबेच गर्न सकिदैन।
४. मूल्य संचयको अभाव: केही वस्तुहरू (जस्तै अन्न) लामो समय टिक्दैनन्, त्यसैले धन संचय गर्न गाह्रो हुन्छ।
५. यातायात र भण्डारणमा कठिनाइ: ठूला र भारी वस्तुहरू साट्न र राख्न असजिलो हुन्छ।
---
नेपालका वित्तीय संस्था - २
अति छोटो (अति सङ्क्षिप्त) उत्तर:
(क) एक वाक्यमा वित्तीय संस्थाको परिचय दिनुहोस् ।
वित्तीय संस्था भनेको बैङ्क, वित्त कम्पनी, सहकारी संस्था जस्ता संस्था हुन् जसले जनताबाट जम्मा गरेको रकम ब्याजमा ऋण दिने, लगानी गर्ने र अन्य वित्तीय सेवा प्रदान गर्ने काम गर्छन्।
(ख) नेपाल राष्ट्र बैङ्कले गर्ने कुनै एक महत्त्वपूर्ण काम, कर्तव्य तथा अधिकारको क्षेत्र उल्लेख गर्नुहोस् ।
नेपाल राष्ट्र बैङ्कले देशको एक मात्र नोट छाप्ने तथा जारी गर्ने अधिकार प्रयोग गर्ने गर्दछ।
(ग) सरकारी स्वामित्वमा रहेका नेपालका कुनै दुई वाणिज्य बैङ्कको नाम लेख्नुहोस् ।
१. राष्ट्रिय वाणिज्य बैङ्क लिमिटेड
२. नेपाल बैङ्क लिमिटेड
(घ) नेपालको पहिलो वित्तीय संस्थाको नाम र स्थापना मिति उल्लेख गर्नुहोस् ।
नेपालको पहिलो वित्तीय संस्था नेपाल बैङ्क लिमिटेड हो र यसको स्थापना मिति वि.सं. १९९४ साल कार्तिक ३० गते हो।
(ङ) नेपाल राष्ट्र बैङ्कलाई किन सरकारको बैङ्क भनिन्छ ?
नेपाल राष्ट्र बैङ्कलाई सरकारको बैङ्क भनिन्छ किनभने यसले नेपाल सरकारको राजस्व जम्मा गर्ने, सरकारी खर्च गर्ने, सरकारी ऋण व्यवस्थापन गर्ने र सरकारलाई आर्थिक सल्लाह दिने काम गर्दछ।
छोटो (सङ्क्षिप्त) उत्तर:
(क) वित्तीय संस्थाको सङ्क्षिप्त परिचय दिएर नेपालमा सञ्चालित मुख्य वित्तीय संस्थाको नामलाई बुँदागत रूपमा सूचीकृत गर्नुहोस्।
परिचय: वित्तीय संस्थाहरू अर्थतन्त्रको रगतका रूपमा काम गर्छन्। यिनीहरूले बचत संकलन गरी उत्पादकीय क्षेत्रमा लगानी गर्ने, ऋण उपलब्ध गराउने र वित्तीय सहजता प्रदान गर्ने सेवा दिन्छन्।
नेपालमा सञ्चालित मुख्य वित्तीय संस्थाहरू:
१. केन्द्रीय बैङ्क: नेपाल राष्ट्र बैङ्क
२. वाणिज्य बैङ्कहरू: (जस्तै एनआईसी एशिया बैङ्क, एभरेष्ट बैङ्क, राष्ट्रिय वाणिज्य बैङ्क)
३. विकास बैङ्कहरू: नेपाल विकास बैङ्क, नेपाल औद्योगिक विकास निगम
४. वित्त कम्पनीहरू
५. सहकारी संस्थाहरू
६. बीमा कम्पनीहरू
७. सूक्ष्म वित्त संस्थाहरू
(ख) 'नेपालको आर्थिक विकासमा वित्तीय संस्थाको भूमिका' शीर्षकमा कम्तीमा ६ बुँदालाई सूचीकृत गर्नुहोस् ।
नेपालको आर्थिक विकासमा वित्तीय संस्थाको भूमिका:
१. बचतलाई संकलन गर्ने: जनताबाट छरिएका बचतलाई संकलन गरी ठूलो पूँजीको रूपमा परिणत गर्छ।
२. लगानीको सुविधा: संकलित बचतलाई उद्योग, व्यापार, कृषि जस्ता उत्पादकीय क्षेत्रमा लगानी गराउँदछ।
३. रोजगारी सिर्जना: लगानी बढाउँदै जाँदा नयाँ उद्योग स्थापना हुन्छ र रोजगारीको अवसर सिर्जना हुन्छ।
४. मौद्रिक स्थिरता: केन्द्रीय बैङ्कले मुद्रास्फीति नियन्त्रण गरी आर्थिक स्थिरता कायम राख्न मदत गर्छ।
५. विदेशी व्यापार सुविधा: आयात निर्यात गर्ने व्यवसायीलाई विदेशी मुद्रा विनिमय, ऋण र जोखिम बीमा जस्ता सेवा प्रदान गर्छ।
६. ग्रामीण विकास: सूक्ष्म वित्त र सहकारी संस्थाहरूबाट ग्रामीण क्षेत्रको आर्थिक विकासमा योगदान पुर्याउँछ।
(ग) तपाईंको घरपरिवार र समुदायमा वित्तीय संस्थाले पुर्याएको सहयोगलाई सूचीकृत गर्नुहोस् ।
१. घर बनाउन वा मर्मत गर्न सहज ब्याजदरमा ऋण उपलब्ध गराउने।
२. बचतको लागि बचत खाता, स्थायी जम्मा आदि खोल्ने अवसर दिने।
३. कृषि, पशुपालन वा साना व्यवसाय सुरु गर्न ऋण सुविधा दिने।
४. बचतको लागि प्रोत्साहन (ब्याज) दिने।
५. विदेशबाट पठाइएको रेमिटेन्स सजिलै प्राप्त गर्ने सुविधा दिने।
६. विद्यार्थीहरूलाई अध्ययनको लागि शिक्षा ऋण दिने।
७. रकम सुरक्षित राख्ने र जरुरत पर्दा निकाल्न सक्ने सुविधा दिने।
(घ) साहु महाजनबाट ऋण लिनुभन्दा वित्तीय संस्थाबाट ऋण लिनु उपयुक्त हुन्छ, किन ? कारण सहित छोटो उत्तर तयार पार्नुहोस् ।
हो, साहु महाजनभन्दा वित्तीय संस्थाबाट ऋण लिनु उपयुक्त हुन्छ। यसको प्रमुख कारणहरू यसप्रकार छन्:
१. कम ब्याजदर: वित्तीय संस्थाहरूमा ऋणको ब्याजदर कानुनी रूपमा नियन्त्रित र कम हुन्छ भने साहुहरू ठूलो मुनाफा लिन उच्च ब्याज लगाउँछन्।
२. पारदर्शिता: वित्तीय संस्थामा ऋणको सम्झौता, ब्याजदर, तिर्ने शर्तहरू लेखिएका हुन्छन्, जसले गर्दा धोखाधड़ीको सम्भावना कम हुन्छ।
३. कानुनी सुरक्षा: वित्तीय संस्थाहरू कानुन अन्तर्गत दर्ता भएका हुन्छन् र ऋण सम्बन्धी विवाद हुँदा कानुनी सहायता पाउन सकिन्छ।
४. ऋण सुविधा: वित्तीय संस्थाले लामो समयको किस्तामा ऋण तिर्ने सुविधा दिन्छ भने साहुहरूले छोटो समयमै ऋण फिर्ता गर्न जोर जबरजस्ती गर्न सक्छन्।
५. अन्य सेवा: ऋण साथै बचत खाता, बीमा जस्ता थप वित्तीय सेवाहरू पनि पाइन्छ।
---
नेपालमा पर्यटन उद्योग - ३
अति छोटो (अति सङ्क्षिप्त) उत्तर:
(क) एक वाक्यमा पर्यटन उद्योगको परिभाषा लेख्नुहोस् ।
पर्यटन उद्योग भनेको देश वा क्षेत्रभित्र र बाहिरबाट आउने पर्यटकहरूलाई सेवा, सुविधा र मनोरञ्जन प्रदान गर्ने आर्थिक गतिविधिको समग्र रूप हो।
(ख) तपाईंको प्रदेशमा अवस्थित कुनै दुई प्रसिद्ध पर्यटकीय स्थलको नाम लेख्नुहोस् ।
(उदाहरण: बागमती प्रदेश को लागि)
१. काठमाडौँको दरबार क्षेत्र (हनुमानढोक)
२. नागार्जुन हिल्स (शिवपुरी)
(ग) नेपालमा पर्यटन उद्योगका कुनै दुई बाधक तत्त्व उल्लेख गर्नुहोस् ।
१. पूर्वाधार (सडक, यातायात, बिजुली) को अपर्याप्त विकास।
२. राजनीतिक अस्थिरता र हड्ताल जस्ता अप्रत्याशित घटनाहरू।
छोटो (सङ्क्षिप्त) उत्तर:
(क) 'नेपालमा पर्यटन क्षेत्रको वर्तमान अवस्था' शीर्षकमा छोटो टिप्पणी तयार पार्नुहोस् ।
नेपालमा पर्यटन क्षेत्र वर्तमानमा पुनरुत्थानको बाटोमा छ तर चुनौतीहरू पनि छन्। कोरोना महामारीले पर्यटनलाई गम्भीर रूपमा प्रभाव पारेको थियो। हाल स्थिति सुधार हुँदै गएको छ र आगन्तुक पर्यटकको संख्या बढेको छ, विशेष गरी ट्रेक्किङ, साहसिक पर्यटन र सांस्कृतिक पर्यटनका लागि। तर, गुणस्तरीय होटल, यातायात सुविधा र विपन्न क्षेत्रमा पूर्वाधारको कमी जस्ता समस्याहरू अझै कायमै छन्। सरकारले 'विजिट नेपाल' जस्ता आकर्षक कार्यक्रमहरू सुरु गरेको छ।
(ख) नेपालमा पर्यटन विकासका सम्भावनाको सूची तयार पार्नुहोस् ।
नेपालमा पर्यटन विकासका निम्न सम्भावनाहरू छन्:
१. प्राकृतिक सम्पदा: हिमाल, हिमनदी, हरियाली, राष्ट्रिय निकुञ्ज, ताल, झरना आदिको अद्वितीय भण्डार।
२. सांस्कृतिक विविधता: विभिन्न जात, जाति, भाषा, धर्म, पर्व, चाडपर्व र ऐतिहासिक स्थलहरू।
३. साहसिक पर्यटन: विश्वप्रसिद्ध ट्रेक्किङ (एभरेस्ट बेस क्याम्प, अन्नपूर्ण सर्किट), बङ्गी जम्प, राफ्टिङ, प्याराग्लाइडिङ आदि।
४. धार्मिक पर्यटन: लुम्बिनी (बुद्धको जन्मस्थल), पशुपतिनाथ, मुक्तिनाथ, जनकपुर धाम जस्ता महत्त्वपूर्ण तीर्थस्थलहरू।
५. पर्यावरणीय पर्यटन (Eco-Tourism): संरक्षित क्षेत्रहरूमा प्रकृतिको अध्ययन र आनन्द लिने अवसर।
६. गृहभित्री पर्यटन: नेपाली जनतै भित्रिने पर्यटनलाई प्रोत्साहन दिन सकिन्छ।
(ग) नेपालमा पर्यटन उद्योगको विकास गर्न के के गर्नुपर्छ ? कुनै ३ सुझाव पेस गर्नुहोस् ।
१. पूर्वाधार विकास: प्रमुख पर्यटकीय स्थलहरूसम्म पुग्ने उच्च गुणस्तरको सडक, विद्युत्, सफा पानी र दूरसञ्चार सेवा विकास गर्नुपर्छ।
२. व्यावसायिक मानवशक्ति विकास: होटल व्यवस्थापन, टुर गाईड, खानपान सेवा आदिको प्रशिक्षण दिएर सेवाको गुणस्तर सुधार गर्नुपर्छ।
३. व्यापक प्रचारप्रसार: नेपालको छवि अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा 'सुरक्षित, सुन्दर र सहज' पर्यटकीय गन्तव्यको रूपमा प्रचार गर्न आधुनिक सञ्चार माध्यम र सोसियल मिडियाको प्रयोग बढाउनुपर्छ।
---
नेपालको वैदेशिक व्यापार - ४
अति छोटो (अति सङ्क्षिप्त) उत्तर:
(क) व्यापार भनेको के हो ?
व्यापार भनेको लाभ कमाउने उद्देश्यले वस्तु वा सेवाको किनबेच गर्ने आर्थिक क्रिया हो।
(ख) एक वाक्यमा वैदेशिक व्यापारको परिभाषा लेख्नुहोस् ।
वैदेशिक व्यापार भनेको दुई वा दुईभन्दा बढी देशहरूबीच हुने वस्तु तथा सेवाको किनबेच हो।
(ग) नेपालबाट निर्यात हुने दुई मुख्य वस्तुको नाम लेख्नुहोस् ।
१. हल्दो र अदुवा (सुख्खा तरकारी)
२. ऊनी वस्त्र (कार्पेट)
(घ) नेपालको वैदेशिक व्यापारको वर्तमान अवस्थालाई एक वाक्यमा जानकारी दिनुहोस् ।
नेपालको वैदेशिक व्यापार अहिले पनि घाटाको अवस्थामा छ अर्थात् आयात मूल्य निर्यात मूल्यभन्दा धेरै बढी छ।
(ङ) वैदेशिक व्यापार सन्तुलनको प्रस्तुत सङ्केतले के कुरा बुझाउँछ ? एक वाक्यमा विचार व्यक्त गर्नुहोस् : निर्यात < आयात =
यो सङ्केतले व्यापार घाटा (Trade Deficit) भएको अवस्था बुझाउँछ, अर्थात् देशले निर्यात भन्दा धेरै रकमको आयात गरेको छ।
छोटो (सङ्क्षिप्त) उत्तर:
(क) 'नेपालमा वैदेशिक व्यापारको वर्तमान अवस्था' शीर्षकमा छोटो टिप्पणी तयार पार्नुहोस्।
नेपालको वैदेशिक व्यापारको वर्तमान अवस्था चुनौतीपूर्ण छ। निर्यात अपेक्षाकतमा धेरै कम रहेको छ भने आयात निरन्तर बढ्दै गएको छ, जसले गर्दा ठूलो व्यापार घाटा देखिन्छ। निर्यातमा पारम्परिक कृषि जन्य वस्तु (जस्तै हल्दो, अदुवा, कार्पेट) र हालसालै मात्र हावापानीमा आधारित बिजुली निर्यातले केही योगदान दिए पनि आयातमा पेट्रोलियम पदार्थ, मसिना, गाडी, लोखर्क, विलासिताका सामान र खाद्यान्नको प्रधानता छ। यसले देशको विदेशी मुद्रा भण्डारमा दबाब सिर्जना गरेको छ।
(ख) वैदेशिक व्यापारको महत्त्वलाई ६ बुँदामा व्यक्त गर्नुहोस् ।
१. अपर्याप्त वस्तुको पूर्ति: देशभित्र उत्पादन नभएका आवश्यक वस्तु (जस्तै पेट्रोलियम, उन्नत मसिना) आयात गर्न सकिन्छ।
२. अतिरिक्त उत्पादनको बिक्री: भित्रि बजारभन्दा बढी उत्पादन भएका वस्तुहरू निर्यात गरेर आय बढाउन सकिन्छ।
३. विदेशी मुद्रा आर्जन: निर्यातबाट प्राप्त विदेशी मुद्राले देशको आर्थिक स्थिरता कायम गर्न मदत गर्छ।
४. प्रविधि र ज्ञानको आदानप्रदान: व्यापारबाट नयाँ प्रविधि, मसिना र ज्ञान आयात गर्न सकिन्छ।
५. अर्थतन्त्रको विस्तार: अन्तर्राष्ट्रिय बजार पाउँदा उद्योगहरूको उत्पादन क्षमता र दायरा विस्तार हुन्छ।
६. अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग बढाउने: व्यापारले देशहरूबीच आपसी सम्बन्ध र सहयोगलाई मजबूत बनाउँछ।
(ग) आन्तरिक र बाह्य व्यापारबिच फरक छुट्याउनुहोस् ।
आधार आन्तरिक व्यापार बाह्य व्यापार (वैदेशिक व्यापार)
क्षेत्र एकै देश भित्र हुने व्यापार दुई वा बढी देशहरू बीच हुने व्यापार
मुद्रा एउटै देशको मुद्रा प्रयोग हुन्छ विदेशी मुद्राको प्रयोग हुन्छ
जोखिम कम जोखिम (कानुन, भाषा, दूरी एकै) धेरै जोखिम (विदेशी नीति, विनिमयदर, लामो दूरी)
पूर्वाधार एकै प्रकारको यातायात र सञ्चार प्रणाली विभिन्न देशको यातायात र सीमा नियम लागू हुन्छ
उद्देश्य देशभित्रै वस्तुको उपलब्धता देशबाहिर बजार पाउने र आवश्यक वस्तु आयात गर्ने
---
वैदेशिक रोजगारी - ५
अति छोटो (अति सङ्क्षिप्त) उत्तर:
(क) एक वाक्यमा वैदेशिक रोजगारीको परिभाषा लेख्नुहोस् ।
वैदेशिक रोजगारी भनेको आफ्नो देश छाडेर विदेशमा गई श्रम, सेवा वा ज्ञानको बदलामा आम्दानी गर्ने क्रिया हो।
(ख) 'विप्रेषण' भन्नाले तपाईं के बुझ्नुहुन्छ ? एक वाक्यमा यसको अर्थ खुलाउनुहोस् ।
विप्रेषण भनेको विदेशमा काम गर्ने व्यक्तिहरूले आफ्नो कमाइको केही भाग आफ्नो मुलुकमा रहेका परिवारलाई पठाउने रकम हो।
(ग) नेपाल सरकारले हालसम्म विश्वका कतिओटा देशमा श्रम स्वीकृति प्रदान गरेको छ ?
(अद्यावधिक तथ्याङ्क अनुसार फरक हुन सक्छ। सामान्य जवाफ:) नेपाल सरकारले हालसम्म १०० भन्दा बढी देशहरूलाई श्रम स्वीकृति प्रदान गरेको छ।
(घ) वैदेशिक रोजगारीसम्बन्धी आफ्नो गहकिलो धारणालाई एक वाक्यमा प्रस्तुत गर्नुहोस् ।
वैदेशिक रोजगारीले तत्कालिक गरिबी निवारण र आय आर्जन गर्न मदत गरे पनि दीर्घकालमा देशको उत्पादक मानवशक्तिको क्षय र सामाजिक बन्धनमा टाढाइ ल्याउने गम्भीर दुष्परिणाम पनि छ।
छोटो (सङ्क्षिप्त) उत्तर:
(क) 'नेपालमा वैदेशिक रोजगारीको वर्तमान अवस्था' विषयमा छोटो टिप्पणी तयार पार्नुहोस्।
नेपालमा वैदेशिक रोजगारी एक महत्त्वपूर्ण आर्थिक घटक बनेको छ। हजारौं युवा प्रतिवर्ष मुख्यतया मलायेशिया, साउदी अरब, कतार, UAE र अन्य खाडी देशहरूतर्फ रोजगारीको खोजीमा जान्छन्। यसले गर्दा प्रवाहित हुने रेमिटेन्स देशको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (जीडीपी) को ठूलो प्रतिशत ओगट्छ र विदेशी मुद्रा भण्डारको मुख्य स्रोत बनेको छ। तर, यसको साथै शोषण, अमानवीय व्यवहार, कागजातमा धोखाधड़ी, र स्वदेशमा कुशल मानिसको कमी जस्ता समस्याहरू पनि देखिन्छन्। यो अहिले पनि देशको एक प्रमुख सामाजिक-आर्थिक यथार्थ हो।
(ख) ‘नेपालको अर्थतन्त्र तथा जनजीवनमा वैदेशिक रोजगारीले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।' यो भनाइलाई बुँदागत रूपमा प्रमाणित गर्नुहोस् ।
१. रेमिटेन्सको प्रवाह: विदेशबाट पठाइएको रेमिटेन्सले देशको विदेशी मुद्रा भण्डारलाई मजबूत बनाउँछ र जीडीपीमा ठूलो योगदान दिन्छ।
२. गरिबी निवारण: परिवारहरूको आय बढेर जीवनस्तरमा सुधार आउँछ र गरिबी दर घट्छ।
३. बेरोजगारी कमी: स्वदेशमा रोजगारीको अवसर सीमित भएको अवस्थामा यसले बेरोजगारीको दबाब कम गर्छ।
४. उपभोग र लगानी बृद्धि: परिवारहरूले रेमिटेन्सबाट आवास, शिक्षा, स्वास्थ्य र साना व्यवसायमा लगानी गर्छन् जसले आर्थिक गतिविधि बढाउँछ।
५. राजस्व आर्जन: सरकारले विदेश जाने मानिसबाट विभिन्न शुल्क, ट्याक्स र सेवा शुल्क आदिबाट राजस्व आर्जन गर्छ।
(ग) स्वदेशमा रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्न के कस्ता कुरामा ध्यान दिनुपर्छ ? कुनै ३ सुझाव पेस गर्नुहोस् ।
१. कृषि र उद्योगलाई प्राथमिकता: कृषिलाई आधुनिक बनाएर उत्पादन बढाउने र त्यसैका आधारमा कृषि प्रशोधन उद्योग (जस्तै फलफूल र सब्जी प्रशोधन कारखाना) स्थापना गर्ने, जसले गाँउमा नै रोजगारी सिर्जना हुन्छ।
२. युवाको कौशल विकास: बजारमा माग भएका क्षेत्र जस्तै सूचना प्रविधि, होटल व्यवस्थापन, निर्माण कार्य, इलेक्ट्रिसियन आदिको व्यावसायिक तालिम दिने।
३. साना तथा मझौला उद्यम (SMEs) लाई प्रोत्साहन: साना व्यवसाय सुरु गर्न सजिलो ऋण, प्रशिक्षण र बजार व्यवस्थापनको सहयोग दिने, ताकि उद्यमी युवाहरूले आफैं रोजगारी सिर्जना गरुन्।
---
सरकारी आय - ६
अति छोटो (अति सङ्क्षिप्त) उत्तर:
(क) एक वाक्यमा सरकारी आयको परिभाषा लेख्नुहोस् ।
सरकारी आय भनेको सरकारले देशको विकास, प्रशासन चलाउन र जनतालाई सेवा प्रदान गर्न विभिन्न स्रोतबाट आर्जन गर्ने राजस्व हो।
(ख) एक-एक वाक्यमा करका २ प्रकारको परिचय दिनुहोस्:
कर राजस्व: सरकारले कानुनी रूपमा नागरिक वा संस्थाबाट अनिवार्य रूपमा लिने अंश हो, जस्तै आयकर, मूल्य अभिबृद्धि कर (भ्याट)।
गैरकर राजस्व: कर बाहेकका अन्य स्रोतबाट प्राप्त हुने आय हो, जस्तै सरकारी सम्पत्तिको भाडा, जरिवाना, सेवा शुल्क।
(ग) गैरकर राजस्वका कुनै दुई स्रोतहरू उल्लेख गर्नुहोस् ।
(i) सरकारी सम्पत्तिबाट आय (जस्तै जग्गा, भवनको भाडा)
(ii) सरकारी उद्यमबाट आय (जस्तै नेपाल टेलिकम, नेपाल एयरलाइन्सबाट प्राप्त मुनाफा)
छोटो (सङ्क्षिप्त) उत्तर:
(क) सरकारी आयका स्रोतलाई तालिका बनाइ सूचीकृत गर्नुहोस् ।
क्रम सरकारी आयका मुख्य स्रोत
१. कर राजस्व
(क) प्रत्यक्ष कर (जस्तै आयकर, सम्पत्ति कर)
(ख) अप्रत्यक्ष कर (जस्तै भ्याट, उत्पादन शुल्क, सीमा शुल्क)
२. गैरकर राजस्व
(क) सरकारी उद्यमबाट प्राप्त मुनाफा (व्यापारिक आय)
(ख) सेवा शुल्क र जरिवाना (न्यायिक जरिवाना, पासपोर्ट शुल्क)
(ग) सरकारी सम्पत्तिबाट आय (भाडा, ब्याज)
(घ) अनुदान र सहायता (विदेशी अनुदान)
(ख) सरकारी आयलाई सदुपयोग गर्ने कुनै तीन उपायका बारेमा सङ्क्षिप्त रूपले जानकारी गराउनुहोस् ।
१. प्राथमिकताका क्षेत्रमा खर्च: स्वास्थ्य, शिक्षा, कृषि र उत्पादकीय पूर्वाधार (जलविद्युत, सिँचाइ) मा बढी लगानी गर्ने। यसले दीर्घकालीन आर्थिक विकासलाई गति दिन्छ र जनताले प्रत्यक्ष फाइदा पाउँछन्।
२. पारदर्शिता र जवाफदेहिता: सरकारले कहाँ कति खर्च गर्यो भन्ने जानकारी सार्वजनिक गर्ने र नागरिकहरूले पनि निगरानी गर्ने प्रणाली विकास गर्ने। यसबाट भ्रष्टाचार घट्छ र आयको प्रभावकारी प्रयोग हुन्छ।
३. कर्मचारीतन्त्रलाई कार्यकुशल बनाउने: सरकारी खर्च गर्ने प्रक्रियालाई सरल, द्रुत र कागजरहित बनाएर व्यवस्थापन खर्च घटाउने र कामको गुणस्तर सुधार्ने।
(Monetary transaction)- १
१. अति छोटो (अति सङ्क्षिप्त) उत्तर आउने प्रश्न:
(क) एक वाक्यमा मुद्राको परिचय दिनुहोस् ।
(ख) मौद्रिक कारोबार भनेको के हो ? एक वाक्यमा विचार व्यक्त गर्नुहोस् ।
(ग) नेपालमा मुद्रा छपाइको काम गर्ने निकायको नाम लेख्नुहोस् ।
(घ) नेपालमा पहिलो धातु मुद्रा प्रचलनमा ल्याउने व्यक्ति र मुद्राको नाम लेख्नुहोस्।
(ङ) नेपालमा पहिलो कागजी नोटको निष्काशन मिति उल्लेख गर्नुहोस् ।
(च) वस्तु विनिमयको परिभाषालाई एक वाक्यमा प्रस्तुत गर्नुहोस् ।
(छ) कागजी मुद्राको गुणस्तरलाई कायम राख्न तपाईंले प्रयोग गर्ने कुनै एक सुरक्षित विधि उल्लेख गर्नुहोस् ।
२. छोटो (सङ्क्षिप्त) उत्तर आउने प्रश्न:
(क) मुद्राको परिचय दिई असल तथा गुणस्तरीय मुद्राका कुनै तीन विशेषतालाई बुँदागत रूपमा सूचीकृत गर्नुहोस् ।
(ख) मौद्रिक कारोबारको उपयोगिता तथा महत्त्वलाई कुनै ६ बुँदामा सूचीकृत गर्नुहोस् ।
(ग) वस्तु विनिमयको सङ्क्षिप्त परिचय दिएर यसका कठिनाइहरू उल्लेख गर्नुहोस् \
(Financial institutions of nepal)-२
अति छोटो (अति सङ्क्षिप्त) उत्तर आउने प्रश्न:
(क) एक वाक्यमा वित्तीय संस्थाको परिचय दिनुहोस् ।
(ख) नेपाल राष्ट्र बैङ्कले गर्ने कुनै एक महत्त्वपूर्ण काम, कर्तव्य तथा अधिकारको क्षेत्र उल्लेख गर्नुहोस् ।
(ग) सरकारी स्वामित्वमा रहेका नेपालका कुनै दुई वाणिज्य बैङ्कको नाम लेख्नुहोस् ।
(घ) नेपालको पहिलो वित्तीय संस्थाको नाम र स्थानमा मिति उल्लेख गर्नुहोस् ।
(ङ) नेपाल राष्ट्र बैङ्कलाई किन सरकारको बैङ्क भनिन्छ ?
छोटो (सङ्क्षिप्त) उत्तर आउने प्रश्न:
(क) वित्तीय संस्थाको सङ्क्षिप्त परिचय दिएर नेपालमा सञ्चालित मुख्य वित्तीय संस्थाको नामलाई बुँदागत रूपमा सूचीकृत गर्नुहोस्।
(ख) 'नेपालको आर्थिक विकासमा वित्तीय संस्थाको भूमिका' शीर्षकमा कम्तीमा ६ बुँदालाई सूचीकृत गर्नुहोस् ।
(ग) तपाईंको घरपरिवार र समुदायमा वित्तीय संस्थाले पुऱ्याएको सहयोगलाई सूचीकृत गर्नुहोस् । (घ) साहु महाजनबाट ऋण लिनुभन्दा वित्तीय संस्थाबाट ऋण लिनु उपयुक्त हुन्छ, किन ? कारण सहित छोटो उत्तर तयार पार्नुहोस् ।
(tourism industry in Nepal)-३
१l अति छोटो (अति सङ्क्षिप्त) उत्तर आउने प्रश्न:
(क) एक वाक्यमा पर्यटन उद्योगको परिभाषा लेख्नुहोस् ।
(ख) तपाईंको प्रदेशमा अवस्थित कुनै दुई प्रसिद्ध पर्यटकीय स्थलको नाम लेख्नुहोस् । (ग) नेपालमा पर्यटन उद्योगका कुनै दुई बाधक तत्त्व उल्लेख गर्नुहोस् ।
छोटो (सङ्क्षिप्त) उत्तर आउने प्रश्नः
(क) 'नेपालमा पर्यटन क्षेत्रको वर्तमान अवस्था' शीर्षकमा छोटो टिप्पणी तयार पार्नुहोस् ।
(ख) नेपालमा पर्यटन विकासका सम्भावनाको सूची तयार पार्नुहोस् ।
(ग) नेपालमा पर्यटन उद्योगको विकास गर्न के के गर्नुपर्छ ? कुनै ३ सुझाव पेस गर्नुहोस् । लामो उत्तर आउने प्रश्न:
(क) नेपालमा पर्यटन उद्योगको विकासमा देखिएका प्रमुख समस्याहरू उल्लेख गर्दै पर्यटन विकासका उपायसमेत प्रस्तुत गर्नुहोस् ।
(ख) 'देश विकासमा पर्यटन उद्योगको महत्त्व' शीर्षकमा आफ्नो जानकारी प्रस्तुत गर्नुहोस् ।
(Foreign trade of nepal)-४
अति छोटो (अति सङ्क्षिप्त) उत्तर आउने प्रश्न:
(क) व्यापार भनेको के हो ?
(ख) एक वाक्यमा वैदेशिक व्यापारको परिभाषा लेख्नुहोस् ।
(ग) नेपालबाट निर्यात हुने दुई मुख्य वस्तुको नाम लेख्नुहोस् ।
(घ) नेपालको वैदेशिक व्यापारको वर्तमान अवस्थालाई एक वाक्यमा जानकारी दिनुहोस् । (ङ) वैदेशिक व्यापार सन्तुलनको प्रस्तुत सङ्केतले के कुरा बुझाउँछ ? एक वाक्यमा विचार
व्यक्त गर्नुहोस् : निर्यात < आयात =
२. छोटो (सङ्क्षिप्त) उत्तर आउने प्रश्न:
(क) 'नेपालमा वैदेशिक व्यापारको वर्तमान अवस्था' शीर्षकमा छोटो टिप्पणी तयार पार्नुहोस्।
(ख) वैदेशिक व्यापारको महत्त्वलाई ६ बुँदामा व्यक्त गर्नुहोस् ।
(ग) आन्तरिक र बाह्य व्यापारबिच फरक छुट्याउनुहोस् ।
३. लामो उत्तर आउने प्रश्नः
(क) नेपालको वैदेशिक व्यापार घाटामा जानुका प्रमुख कारण उल्लेख गर्नुहोस् ।
(ख) नेपालको वैदेशिक व्यापार सन्तुलनको घाटा कम गरी व्यापार प्रवर्द्धन गर्ने कुनै पाँचओट सुझाव पेस गर्नुहोस् ।
(ग) कृषि उत्पादनमा कसरी आफ्नो देशलाई आत्मनिर्भर बनाइ व्यापार घाटा कम गर्न सकिन्छ कुनै पाँच उपाय उल्लेख गर्नुहोस् ।
(foreign employment)-५
अति छोटो (अति सङ्क्षिप्त) उत्तर आउने प्रश्नः
(क) एक वाक्यमा वैदेशिक रोजगारीको परिभाषा लेख्नुहोस् ।
(ख) 'विप्रेषण' भन्नाले तपाईं के बुझ्नुहुन्छ ? एक वाक्यमा यसको अर्थ खुलाउनुहोस् ।
(ग)
नेपाल सरकारले हालसम्म विश्वका कतिओटा देशमा श्रम स्वीकृति प्रदान गरेको छ ? (घ) वैदशिक रोजगारीसम्बन्धी आफ्नो गहकिलो धारणालाई एक वाक्यमा प्रस्तुत गर्नुहोस् ।
छोटो (सङ्क्षिप्त) उत्तर आउने प्रश्न:
(क) 'नेपालमा वैदेशिक रोजगारीको वर्तमान अवस्था' विषयमा छोटो टिप्पणी तयार पार्नुहोस्। (ख) ‘नेपालको अर्थतन्त्र तथा जनजीवनमा वैदेशिक रोजगारीले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।'
यो भनाइलाई बुँदागत रूपमा प्रमाणित गर्नुहोस् ।
(ग) स्वदेशमा रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्न के कस्ता कुरामा ध्यान दिनुपर्छ ? कुनै ३ सुझाव पेस गर्नुहोस् ।
३. लामो उत्तर आउने प्रश्न:
(क) वैदेशिक रोजगारीका अवसर र चुनौतीका पाँच-पाँचओटा बुँदालाई तालिका बनाइ सूचीकृत गर्नुहोस् ।
(ख) वैदेशिक रोजगारीको क्षेत्रमा देखिएका कुनै पाँच समस्या (चुनौती) उल्लेख गरी समाधानका उपायसमेत पेस गर्नुहोस् ।
(government income)-६
अति छोटो (अति सङ्क्षिप्त) उत्तर आउने प्रश्न :
(क) एक वाक्यमा सरकारी आयको परिभाषा लेख्नुहोस् ।
(ख) एक-एक वाक्यमा करका २ प्रकारको परिचय दिनुहोस् :
कर राजस्व
गैरकर राजस्व
(ग) गैरकर राजस्वका कुनै दुई स्रोतहरू उल्लेख गर्नुहोस् । गैरकर राजस्वका २ स्रोतः
(i)
छोटो (सङ्क्षिप्त) उत्तर आउने प्रश्न :
(ii) ***
(क) सरकारी आयका स्रोतलाई तालिका बनाइ सूचीकृत गर्नुहोस् ।
(ख) सरकारी आयलाई सदुपयोग गर्ने कुनै तीन उपायका बारेमा सङ्क्षिप्त रूपले जानकारी गराउनुहोस् ।
३. लामो उत्तर आउने प्रश्न :
सरकारी आय भनेको के हो ? सरकारी आयलाई कुन-कुन दुई शीर्षकअन्तर्गत खर्च गरिन्छ ? जानकारीमूलक विवरणलाई तालिकामा सूचीकृत गर्नुहोस् ।
😎Thank you
Comments
Post a Comment