set प्रश्न को उत्तर कक्षा ९,सामाजिक
सेट १: अति छोटो उत्तर (एक वाक्य)
१. आधुनिक समाजको कुनै एक विशेषता लेख्नुहोस्।
आधुनिक समाजमा विज्ञान र प्रविधिको प्रभाव र प्रयोग धेरै हुन्छ।
२. विकास र विद्युत्को सम्बन्ध कस्तो हुन्छ ?
विद्युत विकासको एउटा मूलभूत पूर्वाधार हो किनभने यसले उद्योग, स्वास्थ्य, शिक्षा र दैनिक जीवनलाई सहज बनाउँछ।
३. सामाजिक समस्या सिर्जना हुनुका कुनै दुई कारण लेख्नुहोस्।
सामाजिक समस्या सिर्जना हुनुका दुई कारणहरू हुन्: आर्थिक असमानता र शैक्षिक अभाव।
४. ठ्यासफूले नेपालको इतिहास अध्ययन गर्न कसरी सहयोग गर्छ ?
ठ्यासफूले नेपालको इतिहास अध्ययन गर्न महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक कागजात र लेखहरू सङ्कलन र संरक्षण गरेर सहयोग गर्छ।
५. नेपालले निर्यात गर्ने कुनै दुई वस्तुको नाम लेख्नुहोस्।
नेपालले निर्यात गर्ने दुई वस्तुहरू हुन्: हल्दो र काठमा बनेका हस्तकला सामान।
६. सहभोजले सामाजिक समस्या निराकरण गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्छ, कसरी ?
सहभोजले विभिन्न वर्ग, जाति र समुदायका मानिसहरूलाई एकै ठाउँमा भेट्न र साझा अनुभव बाँड्न मौका दिएर सामाजिक एकता र समस्या समाधानमा सहयोग गर्छ।
७. जनरल जिलेस्पी को थिए ?
जनरल जिलेस्पी बेलायती सेनाको कमाण्डर थिए जसले नेपाल–अंग्रेज युद्ध (१८१४–१६) को समयमा नेपाली सेनासँग लडेका थिए।
८. नेपालको कृषिलाई व्यवसायीकरण गर्न के गर्नुपर्ला ?
नेपालको कृषिलाई व्यवसायीकरण गर्न किसानलाई बजारमै आधारित र लाभदायक बालीको खेती गर्न प्रशिक्षण र पूँजी उपलब्ध गराउनुपर्छ।
---
सेट १: छोटो उत्तर
९. नेपालले कहिले विश्व बैंकको सदस्यता प्राप्त गरेको थियो ?
नेपालले सन् १९६१ सेप्टेम्बर ६ मा विश्व बैंकको सदस्यता प्राप्त गरेको थियो।
१०. एसियाली विकास बैंक नेपालका लागि महत्त्वपूर्ण छ, किन ?
एसियाली विकास बैंक (ADB) नेपालका लागि महत्त्वपूर्ण छ किनभने यसले देशको विकासका लागि आवश्यक ठूला पूर्वाधार योजनाहरू (जस्तै सडक, जलविद्युत्, शिक्षा) मा ऋण र तकनीकी सहयोग प्रदान गर्छ।
११. औद्योगिक समाजका विशेषताहरूलाई चार बुँदामा विश्लेषण गर्नुहोस्।
१. यान्त्रिकीकरण: कामको लागि मानव श्रमको सट्टा मेशिन र प्रविधिको धेरै प्रयोग।
२. विशेषीकरण: मानिसहरूले आफ्नो काममा विशेषज्ञता हासिल गर्छन् र एकै प्रकारको काम गर्छन्।
३. नगरीकरण: जनसंख्या र आर्थिक गतिविधि सहरी क्षेत्रमा केन्द्रित हुन्छ।
४. सामाजिक गतिशीलता: व्यक्तिले आफ्नो सामाजिक र आर्थिक स्थिति परिवर्तन गर्न सक्ने अवसर बढ्छ।
१२. तपाईं बसोबास गर्ने ठाउँको जनसंख्या व्यवस्थापनका लागि तपाईंले गर्न सक्ने कुनै एउटा कार्य उल्लेख गर्नुहोस्।
म आफ्नो बसोबास गर्ने ठाउँमा सानो परिवार राख्नु र परिवार नियोजनको महत्त्वबारे अरूलाई जागरूक गराउने कार्य गर्न सक्छु।
१३. नेपालमा विकासका पूर्वाधार विकास गर्न के–के गर्नुपर्ला ? चार ओटा उपाय उल्लेख गर्नुहोस्।
नेपालमा विकासका पूर्वाधार (Infrastructure) विकास गर्न निम्न चार उपायहरू अत्यावश्यक छन्:
१. सञ्चार मार्गको विस्तार र गुणस्तरीय उन्नयन: देशभरि रणनीतिक सडक जाल, रेलमार्ग र हवाई सेवा विस्तार गर्नुपर्छ। विशेष गरी पहाडी र हिमाली क्षेत्रमा सधैं चल्ने सडकहरू निर्माण गरेर उत्पादन र बजार बीचको सम्बन्ध मजबूत बनाउनुपर्छ।
२. ऊर्जा उत्पादनमा ठूलो लगानी: जलविद्युत्, सौर्य र पवन ऊर्जा जस्ता स्रोतहरूको दिगो विकास गर्नुपर्छ। पर्याप्त र स्थिर विद्युत् आपूर्तिले नयाँ उद्योग स्थापना र पुराना उद्योगहरूको क्षमता वृद्धि गर्न मद्दत गर्छ।
३. शिक्षा र स्वास्थ्य सेवाको पहुँच वृद्धि: प्रत्येक स्थानीय तहमा गुणस्तरीय विद्यालय, प्राविधिक शिक्षा संस्थान र स्वास्थ्य चौकी स्थापना गर्नुपर्छ। स्वस्थ र शिक्षित जनशक्ति नै विकासको मूल आधार हो।
४. सूचना प्रविधि र दूरसञ्चारको सर्वव्यापीकरण: ग्रामीण क्षेत्रसम्म उच्च गतिको इन्टरनेट सेवा पुर्याउनुपर्छ। यसले ई-शासन, दूरशिक्षा, टेलिमेडिसिन र डिजिटल मार्केटिङलाई प्रवर्धन गर्नेछ।
१४. विद्यालयलाई शान्ति क्षेत्रको रूपमा स्थापना गर्नका लागि कुनै चार ओटा सुझाव प्रस्तुत गर्नुहोस्।
विद्यालयलाई शान्ति क्षेत्र (Zone of Peace) को रूपमा स्थापना गर्नका लागि निम्न चार सुझावहरू दिइन्छ:
१. सहिष्णुताको संस्कृति विकास: पाठ्यक्रम र को-क्युरिकुलर गतिविधिहरूमा विविधता, सम्मान र सहिष्णुताको शिक्षा समावेश गर्नुपर्छ। विद्यार्थीहरूलाई धर्म, संस्कृति, भाषा र विचारको विविधताको सम्मान गर्न सिकाउनुपर्छ।
२. कन्फ्लिक्ट रेजोल्युसन मेकानिज्म: विद्यालयमै छिमेकीलाई सुन्ने, शान्ति वार्ता र मध्यस्थता गर्ने एक प्रभावकारी समिति गठन गर्नुपर्छ। यस्तो प्रणालीले सानो झगडालाई पनि ठूलो हिंसामा बदल्नबाट रोक्न सक्छ।
३. भेदभाव र हेपाइ विरुद्ध सख्त नीति: कुनै पनि प्रकारको जातीय, लैङ्गिक, सामाजिक वा आर्थिक भेदभाव, उत्पीडन वा बुलिङग विरुद्ध "जीरो टलरेन्स" नीति लागू गर्नुपर्छ। सबैलाई समान सुरक्षा र अवसर प्रदान गर्नुपर्छ।
४. समुदाय र अभिभावकको सहभागिता: विद्यालयलाई शान्ति क्षेत्र बनाउने जिम्मेवारी केवल शिक्षक र विद्यार्थीमा मात्र छोड्नु हुँदैन। अभिभावक, स्थानीय नेता र समुदायलाई यस कार्यमा सक्रिय रूपमा संलग्न गराउनुपर्छ।
१५. “राष्ट्रिय विभूति नेपालका अमूल्य निधि हुन्।” यस भनाइलाई चार बुँदामा स्पष्ट पार्नुहोस्।
"राष्ट्रिय विभूति नेपालका अमूल्य निधि हुन्" भन्ने भनाइलाई निम्न चार बुँदाहरूबाट स्पष्ट पार्न सकिन्छ:
१. राष्ट्रिय पहिचान र गौरवका प्रतीक: राष्ट्रिय विभूतिहरूले आफ्ना अमूल्य योगदानद्वारा नेपाली जनतामा राष्ट्रप्रेम, एकता र गौरवको भावना जगाउँछन्। उनीहरू नेपाल र नेपालीत्वको पहिचान विश्वमा राम्ररी प्रस्तुत गर्छन्।
२. युवा पुस्ताका लागि प्रेरणाको स्रोत: अरुणा लामा, महागुरु फाल्गुनन्द, डा. हर्कगुरुङ, पुष्पलाल श्रेष्ठ जस्ता विभूतिहरूको जीवन र संघर्षले नयाँ पुस्तालाई आत्मविश्वास, लगनशीलता र देशप्रतिको सेवाभाव विकास गर्न प्रेरणा दिन्छ।
३. सामाजिक परिवर्तनका अग्रदूत: धर्मभक्त, मोतिराम भट्ट, योगमाया लगायतका विभूतिहरूले चल्तीमा रहेका सामाजिक कुरीति, अन्धविश्वास र असमानताविरुद्ध साहसपूर्वक आवाज उठाएर समाजलाई सचेत र परिवर्तनको मार्गमा लगेका थिए।
४. राष्ट्र निर्माणका स्तम्भ: राजा जनक, ऋषि अष्टावक्र, बुद्ध, उपेन्द्र दीक्षित जस्ता इतिहासका महान व्यक्तित्वहरूले दर्शन, शासन, कानून र संस्कृतिको विकास गरेर आधुनिक नेपाली राष्ट्र निर्माणको बाटो खोलेका थिए। उनीहरूको विचार र आदर्शहरू आज पनि प्रासंगिक छन्।
१६. स्काउटले सञ्चालन गर्ने विभिन्न गतिविधिहरूको चार बुँदामा मूल्याङ्कन गर्नुहोस्।
नेपाल स्काउटले सञ्चालन गर्ने गतिविधिहरूको समाजमा पर्ने प्रभावलाई निम्न चार बुँदामा मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ:
१. नैतिक चरित्र र नेतृत्व विकास: स्काउट गतिविधिहरू जस्तै क्याम्पिङ, प्रहरी, समुदाय सेवा आदिले युवाहरूमा सच्चाई, ईमानदारी, आत्मानुशासन र नेतृत्व गुणहरू विकास गर्छन्। "एउटा दिन राम्रो काम गर्नु" को आदर्शले सेवाभावको मानसिकता बढाउँछ।
२. शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्य सुदृढीकरण: बाहिरी गतिविधिहरू, व्यायाम र जीवनोपयोगी सिप (फर्स्ट एड, खाना पकाउने, गाँसो बाँधने) सिकाउने कार्यक्रमहरूले युवाहरूलाई शारीरिक रूपमा स्वस्थ र मानसिक रूपमा चुनौती सहने सक्षम बनाउँछ।
३. सामाजिक एकता र राष्ट्रिय सेवाको भावना: स्काउट समूहमा विभिन्न पृष्ठभूमि, जातजाति र क्षेत्रका युवाहरू एकै ठाउँमा सिक्छन् र काम गर्छन्। यसले सामाजिक सद्भाव र सहकार्यको भावना बढाउँछ। प्राकृतिक प्रकोप वा सामाजिक कार्यमा अग्रिम भूमिका निर्वाह गरेर उनीहरूले राष्ट्रप्रति कर्तव्यको चेतना देखाउँछन्।
४. पर्यावरण संरक्षण र दिगो विकासको संवर्द्धन: स्काउटहरू वृक्षारोपण, खादी कार्यक्रम, पानी स्रोत संरक्षण, "क्लिन अप ड्राइभ" जस्ता गतिविधिहरू मार्फत समुदायलाई पर्यावरणको महत्त्वबारे जागरूक गराउँछन् र दिगो विकासको संस्कृति अंगीकार गर्न प्रेरित गर्छन्।
१७. संविधानको महत्त्व र आवश्यकतालाई चार बुँदामा लेख्नुहोस्।
संविधानको महत्त्व र आवश्यकता निम्न चार बुँदामा उल्लेख गर्न सकिन्छ:
१. देशको मूल कानून र संचालन ढाँचा: संविधान भनेको देशको सर्वोच्च कानून हो जसले राज्यको संरचना, शासन प्रणाली, अंगहरूको शक्ति विभाजन र तिनको कार्यक्षेत्र निर्धारण गर्दछ। यो देशलाई सुव्यवस्थित ढंगले चलाउने आधारशिला हो।
२. नागरिकका मौलिक अधिकारको ग्यारेन्टी: संविधानले देशका सबै नागरिकलाई प्रदान गरिने मौलिक अधिकार (जस्तै समानताको अधिकार, स्वतन्त्रताको अधिकार, संवैधानिक उपचारको अधिकार) लेखिएको हुन्छ। यसले कमजोर वर्गलाई संरक्षण दिन्छ र राज्यलाई निरंकुश बन्नबाट रोक्छ।
३. सामाजिक समानता, एकता र न्यायको आधार: संविधानले देशको सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक उद्देश्य घोषणा गर्दछ। यसले विविधतामा एकता कायम गर्ने, सबैलाई समान अवसर दिने र सामाजिक न्याय स्थापना गर्ने ढाँचा प्रस्तुत गर्दछ।
४. स्थायित्व र परिवर्तनको सन्तुलन: संविधानले देशलाई स्थिरता प्रदान गर्दछ तर आवश्यक परिवर्तनको लागि संशोधनको व्यवस्था पनि हुन्छ। यसले राष्ट्रिय एकता, अखण्डता र देशको सार्वभौमसत्ता संरक्षण गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ।
१८. देशान्तर भनेको के हो ? यसको महत्त्व लेख्नुहोस्।
देशान्तर: उत्तरी ध्रुव देखि दक्षिणी ध्रुवसम्म कल्पना गरिएका र पृथ्वीको सतहमा खिचिएका आभासी अर्धवृत्ताकार रेखाहरूलाई देशान्तर रेखा भनिन्छ। प्रत्येक देशान्तर रेखालाई कोणीय दूरीबाट प्राइम मेरिडियन (०° देशान्तर) को पूर्व वा पश्चिममा नापिन्छ, जसलाई देशान्तर भनिन्छ।
देशान्तरको महत्त्व:
१. समय निर्धारण: पृथ्वी २४ घण्टामा ३६०° घुम्छ, अर्थात् १° देशान्तर घुम्न ४ मिनेट लाग्छ। यसै आधारमा विभिन्न देशान्तरहरूमा रहेका ठाउँको स्थानीय समय फरक हुन्छ। यसैलाई आधार मानेर समय क्षेत्र (Time Zone) र अन्तर्राष्ट्रिय तिथि रेखा निर्धारण गरिएको छ।
२. स्थान निर्धारण: कुनै पनि ठाउँको सही भौगोलिक स्थिति पत्ता लगाउन देशान्तर र अक्षांश (Latitude) दुवै आवश्यक हुन्छन्। नक्सामा कुनै स्थानको सही स्थिति पत्ता लगाउन यो जोडी (निर्देशाङ्क) प्रयोग गरिन्छ।
३. मौसम पूर्वानुमान र नौचालन: देशान्तर रेखाहरू समुद्री यात्रा र हवाई यात्रामा मार्गनिर्देशन गर्न, र मौसम विज्ञानमा चक्रवात आदिको गति र दिशा ट्र्याक गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।
---
सेट १: समूह 'ग' - लामो उत्तर
१९. संयुक्त राष्ट्रसंघले आफ्नो स्थापनाको उद्देश्यअनुसार कार्य गरेको छ वा छैन ? आफ्नो विचार लेख्नुहोस्।
संयुक्त राष्ट्रसंघ (UN) ले आफ्नो स्थापनाको मुख्य उद्देश्यहरूमा केही हदसम्म सफलता पाएको छ भने केही क्षेत्रमा चुनौतीपूर्ण स्थिति बनी रहेको छ। मेरो विचारमा यसले मिश्रित सफलता प्राप्त गरेको छ।
उद्देश्यअनुसार कार्य गरेका क्षेत्रहरू:
१. अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति र सुरक्षा: UN ले विश्वव्यापी रूपमा शान्ति स्थापनाका लागि शान्ति सेना (Peacekeeping Forces) तैनाथ गरेर धेरै ठाउँमा युद्ध र संघर्ष रोक्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। मध्यस्थता र कूटनीतिक प्रयासहरूबाट धेरै विवाद समाधान गर्न सफल भएको छ।
२. मानवीय सहयोग र विकास: UNICEF, WHO, WFP, UNDP जस्ता UN को विशेषीकृत संस्थाहरूले विश्वभर गरीबी निवारण, स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा, खाद्य सुरक्षा र आपतकालीन राहतमा अतुलनीय योगदान दिँदै आएका छन्। टिकाऊ विकास लक्ष्य (SDGs) जस्ता अभियानहरू विश्वव्यापी विकासका लागि महत्त्वपूर्ण ढाँचा हुन्।
उद्देश्यप्रति चुनौतीहरू:
१. सुरक्षा परिषद्को संरचना र वीटो अधिकार: स्थायी सदस्य राष्ट्रहरूको वीटो अधिकारले कतिपय महत्त्वपूर्ण मुद्दामा UN लाई निर्णय लिनबाट रोक्छ र यो संस्थालाई अप्रभावकारी बनाउँछ। यसले शक्ति सन्तुलनको समस्या उत्पन्न गरेको छ।
२. धेरै संघर्षहरूमा असफलता: सीरिया, यमन, इजरायल-फिलिस्तीन जस्ता दीर्घकालीन संघर्षहरूमा UN ले शान्ति स्थापना गर्न सकेन। शक्तिशाली राष्ट्रहरूको हस्तक्षेपले UN को भूमिका सीमित बनाउँछ।
निष्कर्ष: UN ले आफ्नो उद्देश्य पूरा गर्न ठूलो प्रयास गरेको छ र धेरै क्षेत्रमा सफलता पाएको छ। तर, यसको संरचनागत कमजोरी, राजनीतिक दबाव र सदस्य राष्ट्रहरूको स्वार्थले गर्दा यो आदर्श उद्देश्यप्रति पूर्ण रूपमा सफल हुन सकेको छैन। यसलाई सुधार र सबैको सहकार्य आवश्यक छ।
२०. जनसंख्या व्यवस्थापनका कुनै चार ओटा प्रत्यक्ष उपाय उल्लेख गर्नुहोस्।
जनसंख्या व्यवस्थापनका प्रत्यक्ष उपाय भन्नाले सिधा रूपमा जनसंख्या वृद्धिदरलाई प्रभावित गर्ने कदमहरू बुझिन्छ। यसका चार उपाय यसप्रकार छन्:
१. परिवार नियोजन सेवाको सर्वसुलभ पहुँच: देशका सबै कोणमा, विशेष गरी ग्रामीण क्षेत्रमा, निःशुल्क वा सस्तो दरमा गर्भनिरोधक सामग्री, सल्लाह सेवा, स्वास्थ्य जानकारी र शल्यक्रिया (नसबन्दी) को व्यवस्था गर्नुपर्छ। युवा दम्पतिलाई छोटो परिवारको फाइदा बुझाउन शिक्षा कार्यक्रम चलाउनुपर्छ।
२. लैङ्गिक समानता र महिला सशक्तिकरण: महिलालाई शिक्षा, रोजगार र सम्पत्तिमा अधिकार दिएर आर्थिक रूपमा स्वावलम्बी बनाउनुपर्छ। शिक्षित र सशक्त महिलाले आफ्नो जीवन, स्वास्थ्य र प्रजनन सम्बन्धी निर्णय आफैं लिन सक्छिन्, जसले जन्मदर नियन्त्रणमा ठूलो योगदान दिन्छ।
३. कानुनी न्यूनतम विवाह आयु र अनिवार्य शिक्षा लागू गर्ने: कानुनबाट विवाहको न्यूनतम आयु (२० वर्ष पूरा गरेपछि) कडाईपूर्वक लागू गर्नुपर्छ। साथै, कम्तीमा माध्यमिक तहसम्मको निःशुल्क र अनिवार्य शिक्षाको व्यवस्था गर्नुपर्छ। यसले अल्पवय विवाह र बाल जन्म रोक्न मद्दत गर्छ।
४. जनसंख्या नीति र जागरूकता अभियान: सरकारले स्पष्ट जनसंख्या नीति बनाएर लक्ष्य निर्धारण गर्नुपर्छ। टेलिभिजन, रेडियो, सामाजिक सञ्जाल र स्थानीय स्तरमा सामुदायिक कार्यक्रम मार्फत छोटो परिवारको फाइदा, जनसंख्या दबाबको नकारात्मक प्रभाव र स्वस्थ्य जीवनशैलीबारे जनचेतना अभियान चलाउनुपर्छ।
---
२१. हामीले आफ्नो अधिकारको प्रयोग गर्दा अरूको अधिकारको हनन गर्नु हुँदैन भन्ने कुरालाई उदाहरणसहित स्पष्ट पार्नुहोस्।
उदाहरणसहित व्याख्या:
"हामीले आफ्नो अधिकारको प्रयोग गर्दा अरूको अधिकारको हनन गर्नु हुँदैन" भन्नाले कुनै पनि व्यक्तिले आफूलाई दिइएको अधिकार (जस्तै स्वतन्त्रताको अधिकार, अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता) प्रयोग गर्दा अर्को व्यक्तिको समान अधिकार वा हकमा बाधा पुर्याउनु हुँदैन भन्ने बुझिन्छ। यो सामाजिक सद्भाव र न्यायको आधार हो।
उदाहरण १: अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता
· अधिकार: तपाईंसँग आफ्नो विचार राख्ने र अभिव्यक्त गर्ने अधिकार छ।
· गलत प्रयोग (अरूको अधिकार हनन): यदि तपाईंले अर्को व्यक्ति वा समुदायको धर्म, संस्कृति वा व्यक्तित्वलाई अपमान गर्ने गरी बोल्नुभयो वा लेख्नुभयो भने, तपाईंले आफ्नो अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता अधिकार प्रयोग गर्दै उनको प्रतिष्ठा र सम्मानको अधिकार हनन गर्नुभयो।
· सही प्रयोग: तपाईंले आफ्नो विचार शालीन र सम्मानजनक ढंगले, अर्काको गरिमालाई ठेस नपुर्याउने गरी व्यक्त गर्नु पर्छ।
उदाहरण २: सम्पत्तिको अधिकार
· अधिकार: तपाईंसँग आफ्नो जग्गाजमिन र सम्पत्तिको अधिकार छ।
· गलत प्रयोग (अरूको अधिकार हनन): यदि तपाईंले आफ्नो घर बनाउँदा वा खानी खन्न जाँदा तपाईंको पानी बगाउने वा हावा निस्कने बाटो अर्काको जग्गामा रोक्नुभयो भने, त्यसले अर्काको सम्पत्ति प्रयोग गर्ने अधिकार, स्वच्छ वातावरणको अधिकार र स्वास्थ्यको अधिकारमा हस्तक्षेप गर्छ।
· सही प्रयोग: आफ्नो सम्पत्तिको प्रयोग गर्दा पनि अर्काको सम्पत्तिको हक र सार्वजनिक हितलाई ध्यानमा राखेर काम गर्नुपर्छ।
निष्कर्ष: अधिकार र कर्तव्य दुई पाटाका सिक्का जस्तै छन्। हाम्रो अधिकारको सीमा त्यहाँ सकिन्छ जहाँ अर्काको अधिकार सुरु हुन्छ। सबैको अधिकार सुरक्षित रहोस् भन्ने गरी आफ्नो अधिकार प्रयोग गर्नु नै सभ्य नागरिकताको लक्षण हो।
---
२२. (क) नक्सा सम्बन्धी प्रश्न
यहाँ म नक्सा बनाउन सक्दिन, तर तपाईंलाई नक्सामा के–कसरी देखाउने भन्ने बारे मार्गदर्शन गर्न सक्छु।
तपाईंले नेपालको रूपरेखा नक्सा बनाउँदै यी तथ्यहरू उपयुक्त संकेत चिन्ह (Symbol) प्रयोग गरेर देखाउनुहोस्:
१. पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्ज: मध्यम तराई, नारायणी अञ्चलको दक्षिणी भाग (भारतीय सीमानear) मा वन्यजन्तु आरक्ष (Wildlife Reserve) को संकेत चिन्ह।
२.स्वयम्भूनाथ: काठमाडौं उपत्यकामा अवस्थित, स्तुप (Stupa) को संकेत चिन्ह।
३.गोरख हिमाल: मनास्लु हिमालको पश्चिम, गण्डकी प्रदेशमा, हिमाल (Mountain Peak) को त्रिकोणात्मक संकेत चिन्ह।
४.कफी उत्पादन हुने क्षेत्र: पूर्वी पहाडी जिल्लाहरू (इलाम, पाँचथर, ताप्लेजुङ, झापा आदि) मा कृषि क्षेत्र (Agricultural Area) वा विशेष उत्पादन (Coffee Bean) को संकेत चिन्ह।
५.तिनाउ नदी: मध्यपश्चिम नेपालको सुर्खेत जिल्लाबाट बग्ने, कर्णाली नदीको सहायक नदी, नदी (River) को नीलो रेखा।
(ख) वा युरोप महादेशको नक्सा को लागि पनि उही नीति अनुसरण गर्नुहोस्।
---
२३. पृथ्वीनारायण शाहले काठमाडौं उपत्यकामाथि कसरी विजय प्राप्त गरे ?
पृथ्वीनारायण शाहले कूटनीति, सैन्य र आर्थिक नाकाबन्दीको मिश्रित रणनीति अवलम्बन गरी काठमाडौं उपत्यकाका तीन राज्य (कान्तिपुर, ललितपुर, भक्तपुर) माथि विजय प्राप्त गरे।
मुख्य चरणहरू:
१. गोर्खा राज्यलाई सुदृढ बनाउने: आफ्नो पुर्ख्यौली राज्य गोर्खालाई सैन्य, आर्थिक र प्रशासनिक रूपमा मजबूत बनाए। उनले आधुनिक हतियार खरिद गरे र अनुशासित सेना गठन गरे।
२. पहिले चारपाली राज्य जित्ने: उपत्यकाको बाहिरी घेरा बनाउने चारपाली राज्यहरू (नुवाकोट, धादिङ, मकवानपुर, चितलङ्ग) क्रमशः जितेर उपत्यकालाई घेर्ने र आपूर्ति मार्ग काट्ने रणनीति अवलम्बन गरे।
३. आर्थिक नाकाबन्दी र व्यापार रोक्ने: उपत्यकाको समृद्धि व्यापारमा निर्भर थियो। पृथ्वीनारायण शाहले उपत्यकासँग भारत र तिब्बतबीच हुने व्यापारिक मार्ग नियन्त्रण गरेर आर्थिक दबाब सिर्जना गरे।
४. कूटनीति र फुट पार्ने प्रयास: उपत्यकाका तीन राज्यहरू (कान्तिपुर, ललितपुर, भक्तपुर) आपसमा फुटेका थिए। पृथ्वीनारायण शाहले यस फुटको फाइदा उठाएर एकलाई अर्को विरुद्ध प्रयोग गर्ने कूटनीति अवलम्बन गरे।
५. निर्णायक सैन्य आक्रमण: अन्त्यमा, उनले उपत्यकाका राज्यहरूलाई एक–एक गरी आक्रमण गरे। किर्तिपुर लामो समय सम्म (तीनपटक आक्रमण) कब्जा गर्न असफल भए पनि अन्त्यमा नाकाबन्दीले सहयोग गरेपछि जिते। कान्तिपुर (काठमाडौं) लाई इन्द्रजात्राको अवसर पारी आक्रमण गरी जिते (१७६८)। त्यसपछि ललितपुर (१७६९) र भक्तपुर (१७६९) पनि जितेर सम्पूर्ण उपत्यकामाथि आफ्नो अधिकार जमाए।
---
२४. नेपालमा उद्योगको विकासमा देखिएका समस्याहरू र तिनका समाधानका उपायहरू समेटी उद्योग मन्त्रालयलाई लेखिने चिठीको नमुना
स्थान: तपाईंको ठेगाना
मिति:२०८१ साल जेठ १५ गते
सेवामा,
श्रीमान् उद्योग मन्त्रालय,
सिंहदरबार, काठमाडौं।
विषय: नेपालमा उद्योग विकासमा देखिएका समस्याहरू र समाधानका सुझावबारे।
महोदय,
म एक सामाजिक अध्ययन विद्यार्थी हुँ। मैले आफ्नो पाठ्यक्रम अन्तर्गत नेपालको औद्योगिक परिस्थिति अध्ययन गर्दा केही गम्भीर समस्याहरू देखेको छु र तीबारे उचित ध्यान दिन आवश्यक देख्दै यो पत्र लेखिरहेको छु।
नेपालमा उद्योग विकासमा देखिएका प्रमुख समस्याहरू यसप्रकार छन्:
१.पूर्वाधारको अभाव: धेरै उद्योगहरू विद्युत् र यातायातको अपर्याप्तताको कारण पूर्ण क्षमतामा चल्न सक्दैनन्। लगातार विद्युत् कटौती र खराब सडक जालले उत्पादन लागत बढाउँछ र माल ढुवानी गर्न गाह्रो हुन्छ।
२.कच्चा पदार्थ र पुँजीको अभाव: धेरै उद्योगहरू कच्चा पदार्थको लागि विदेशमा निर्भर छन्। साना उद्यमीहरूलाई सहज ऋण उपलब्ध गराउने बैंकिङ प्रणाली कमजोर छ।
३.राजनीतिक अस्थिरता र जटिल नीति: राजनीतिक हडताल र बन्दले उद्योग चलाउन अस्थिर वातावरण सिर्जना गर्छ। उद्योग स्थापना र सञ्चालनका लागि लाग्ने जटिल कागजाती प्रक्रिया र कर प्रणालीले नयाँ लगानीलाई हतोत्साहित गर्छ।
४.बजार प्रतिस्पर्धा: सस्तो मूल्यमा आउने विदेशी माल (विशेष गरी भारत र चीनबाट) संग प्रतिस्पर्धा गर्न गाह्रो हुन्छ। नेपाली उत्पादनको गुणस्तर र उत्पादकत्व पनि कम छ।
यी समस्याहरूको समाधानका लागि मेरा केही विनम्र सुझावहरू:
१.पूर्वाधार विकासमा प्राथमिकता: निजी लगानीलाई प्रोत्साहन दिएर जलविद्युत् आयोजना निर्माण गर्नुपर्छ। औद्योगिक क्षेत्रहरू नजिक रणनीतिक सडक र रेल जोड्नुपर्छ।
२.लगानी अनुकूल वातावरण: उद्योग स्थापनाको प्रक्रिया एक खिडकी अन्तर्गत सरल र पारदर्शी बनाउनुपर्छ। साना तथा मझौला उद्योग (SMEs) लाई कम ब्याजदरमा ऋण उपलब्ध गराउने विशेष योजना ल्याउनुपर्छ।
३.गुणस्तर र क्षमता विकास: उद्योगहरूले आधुनिक प्रविधि र प्रशिक्षण पाउन सकुन् भनेर तकनीकी सहयोग बढाउनुपर्छ। नेपाली उत्पादनको गुणस्तर नियन्त्रण र प्रमाणीकरणमा ध्यान दिनुपर्छ।
४.स्वदेशी उत्पादनलाई संरक्षण: निश्चित अवधिसम्म नयाँ उद्योगहरूलाई करमा छूट दिनुपर्छ। 'नेपाली माल, नेपाली भाउ' जस्ता अभियान चलाएर घरेलु उत्पादनको माग बढाउनुपर्छ।
म आशा गर्छु कि यी समस्याहरू र सुझावहरूमा मन्त्रालयले गम्भीरतापूर्वक विचार गर्नुहुनेछ। यसबाट नेपालको आर्थिक विकासमा ठूलो योगदान हुनेछ।
धन्यवाद सहित,
तपाईंको विश्वासी,
[तपाईंको नाम]
कक्षा ९, विद्यालयको नाम
सम्पर्क नम्बर
नेपालको कक्षा ९ सामाजिक अध्ययन: पूर्ण मोडल प्रश्नपत्र र नमुना उत्तरहरू
(सुझाव: परीक्षामा प्रश्नको अंक र आवश्यकताअनुसार उत्तरको लम्बाइ र विस्तार समायोजन गर्नुहोस्।)
---
समूह 'क': अति छोटो उत्तर (प्रत्येक १ अंक)
१. प्रारम्भिक समाजको कुनै एक विशेषता लेख्नुहोस्।
उत्तर: प्रारम्भिक समाजको एक प्रमुख विशेषता खानाजंगल र सङ्ग्रहणमा आधारित अत्यन्त सरल आर्थिक क्रियाकलाप थियो।
२. “स्वास्थ्य विकासको एउटा प्रमुख पूर्वाधार हो।” आफ्नो एक तर्कद्वारा पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर: स्वस्थ्य नागरिक नै राष्ट्रको उत्पादक शक्ति हुन्। स्वास्थ्य सेवा र जनचेतनाले रोग रोकथाम गरी दिर्घायु र जीवनस्तरमा सुधार ल्याउँछ, जसले अर्थतन्त्रलाई सुदृढ बनाउँदछ। त्यसैले स्वास्थ्य एक महत्त्वपूर्ण पूर्वाधार हो।
३. सामाजिक समस्या अन्त्य गर्ने एउटा मौलिक अभ्यास लेख्नुहोस्।
उत्तर: सामाजिक समस्याको मूल कारण पहिचान गरी सामुदायिक चेतना अभियान र शिक्षाको विस्तार गर्नु नै मौलिक अभ्यास हो।
४. हेपाइका विरुद्ध जनचेतना जगाउने एउटा प्रभावकारी नारा तयार पार्नुहोस्।
उत्तर: "सम्मान सबैको हक, हेपाइ अब बर्दाश्त नहोस्!"
५. गोर्खालीले कीर्तिपुरमाथि कहिले विजय प्राप्त गरे? पूरा मिति लेख्नुहोस्।
उत्तर: गोर्खाली सेनाले वि.सं. १८२२ माघ १३ गते (सन् १७६६ जनवरी) मा कीर्तिपुरमाथि विजय प्राप्त गरे।
६. सुगौली सन्धि नेपालको हितविपरीत थियो, कसरी? आफ्नो विचार एक वाक्यमा दिनुहोस्।
उत्तर: सुगौली सन्धिले नेपालको एक तिहाइभन्दा बढी भूभाग गुमाउनु पर्यो र दुबैतर्फी सार्वभौमिकतामा चोट पुर्यायो, जसले देशको भू-रणनीतिक स्थितिलाई कमजोर बनायो।
७. निशस्त्रीकरण भन्नाले के बुझिन्छ?
उत्तर: निशस्त्रीकरण भन्नाले विनाशकारी सामूहिक अस्त्र-शस्त्रहरूको उत्पादन, भण्डारण, प्रसार र प्रयोगमा पूर्ण प्रतिबन्ध लगाउने अन्तर्राष्ट्रिय प्रयास लाई बुझिन्छ।
८. परम्परागत कृषि प्रणालीमा प्रयोग गरिने कुनै एक कृषि औजारको नाम लेख्नुहोस्।
उत्तर: हलो (जोत)।
---
समूह 'ख': छोटो उत्तर (प्रत्येक २-३ अंक)
९. स्वदेशी उत्पादनलाई प्रोत्साहित गर्ने एउटा नारा तयार पार्नुहोस्।
उत्तर: "नेपाली बनाउँछौं, नेपाली खरिद गर्छौं, देश आत्मनिर्भर बनाउँछौं!"
१०. समुदाय समाजभन्दा कसरी सानो हुन्छ? स्पष्ट पार्नुहोस्।
उत्तर: समुदाय भनेको एक निश्चित भौगोलिक क्षेत्रमा बसोबास गर्ने, साझा संस्कृति, विश्वास र चिन्तन भएको मानिसहरूको सानो समूह हो। जबकि समुदायहरू मिलेर बन्ने वृहत्, जटिल र विविधतापूर्ण सामाजिक संरचना नै समाज हो। त्यसैले समुदाय समाजको एक अंश मात्र हुन्छ।
११. मित्रराष्ट्र वा अन्तर्राष्ट्रिय संघ–संस्थासँग सम्बन्ध स्थापित गर्दा नेपाललाई कसरी फाइदा भएको छ?
उत्तर: यी सम्बन्धबाट नेपाललाई निम्न फाइदा भएका छन्:
· विकास परियोजनाको लागि वित्तीय र प्राविधिक सहयोग प्राप्त भएको छ।
· शिक्षा, स्वास्थ्य, सञ्चार जस्ता पूर्वाधारहरूको विकास भएको छ।
· अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नेपाली उत्पादनको पहुँच बढेको छ।
· विपद् व्यवस्थापन र संकटकालीन सहयोग प्राप्त गर्न सहज भएको छ।
१२. नेपालको ग्रामीण क्षेत्रबाट अन्यत्र बसाइँसराइ रोक्नका लागि एक प्रभावकारी सुझाव दिनुहोस्।
उत्तर: ग्रामीण क्षेत्रमा कृषि आधारित उद्योग (Agro-based Industry), स्थानीय पर्यटन र हस्तशिल्पलाई प्रवर्धन गरी रोजगारी सिर्जना गर्नुपर्छ। यसले युवाको पलायन रोक्न मद्दत गर्छ।
१३. नेपालमा सञ्चार क्षेत्रको विकासका लागि गरिनुपर्ने कुनै चार कार्यहरू लेख्नुहोस्।
उत्तर:
1. देशव्यापी उच्च गतिको इन्टरनेट सेवा (४जी/५जी) को विस्तार गर्ने।
2. दुर्गम पहाडी र हिमाली क्षेत्रमा सञ्चार पूर्वाधार (टावर, फाइबर अप्टिक) विस्तार गर्ने।
3. सूचना प्रविधिको शिक्षा र डिजिटल साक्षरता अभियान सञ्चालन गर्ने।
4. निजी क्षेत्रलाई प्रोत्साहन दिई स्थानीय सामग्री र डिजिटल सेवाको विकास गर्ने।
---
समूह 'ग': मध्यम लम्बाइको उत्तर (प्रत्येक ४-५ अंक)
१४. नेपालमा विभिन्न धार्मिक समूहबीचको सम्बन्ध सुमधुर बनाउने उपायहरू समेटी प्रवचन कार्यक्रममा बोल्नका लागि छोटो लेख तयार पार्नुहोस्।
सबैलाई मेरो नम्र नमस्कार।
हाम्रो नेपाल धार्मिक सहिष्णुताको उदाहरण हो। यहाँ हिन्दु, बौद्ध, इस्लाम, किराँत, ईसाई सबै धर्मका मानिसहरू सद्भावपूर्वक बस्छन्। यो सद्भावना अझ सुदृढ बनाउन:
· हामीले आपसमा एक अर्काको धर्म, परम्परा र पर्वहरूको आदर गर्नुपर्छ।
· साझा सामाजिक कार्यक्रम र सांस्कृतिक आदानप्रदान बढाउनुपर्छ।
· धार्मिक पूर्वधारणा र गलत बुझाइलाई हटाउन शिक्षा र संवादलाई प्रोत्साहन दिनुपर्छ।
· कानुनको शासन र सबैको लागि समान अधिकार कायम गर्नुपर्छ।
यी उपायबाट हामीले धार्मिक सौहार्दको मिसाल कायम राख्न सक्छौं। धन्यवाद।
१५. “हाम्रा परम्परागत वास्तुकला हाम्रा धरोहर हुन्।” यस भनाइलाई चार बुँदामा आफ्नो विचार व्यक्त गर्नुहोस्।
उत्तर:
1. सांस्कृतिक पहिचान: पगोडा, न्यातला, मुजुम्ला जस्ता वास्तुकलाले हाम्रो ऐतिहासिक कला कौशल र सांस्कृतिक परम्परालाई झल्काउँछ।
2. प्राकृतिक अनुकूलन: यी ढाँचाहरू स्थानीय सामग्री (ढुङ्गा, काठ, ईँटा) प्रयोग गरी हावापानी र भूकम्पलाई ध्यानमा राखेर बनाइएका हुन्छन्।
3. पर्यटनको आधार: यस्ता ऐतिहासिक इमारतहरू पर्यटक आकर्षणको केन्द्र बनेर देशलाई आर्थिक लाभ दिन्छन्।
4. दिगो उपाय: यी वास्तुकलामा निहित ज्ञानलाई अध्ययन गरी आधुनिक निर्माणमा समावेश गर्दा दिगो विकासमा मद्दत पुग्छ।
१६. सामाजिक सुधारका निम्ति युवावर्गले कस्तो भूमिका निर्वाह गर्न सक्छन्? स्पष्ट पार्नुहोस्।
उत्तर: युवा सामाजिक परिवर्तनको मुख्य इन्जिन हुन्। उनीहरूले:
· सचेतनाको अग्रदूत: सामाजिक कुरीति (छुवाछूत, दहेज, हेपाइ) विरुद्ध जनजागरण अभियान चलाउन सक्छन्।
· प्रविधिको सदुपयोग: सोशल मिडिया र सूचना प्रविधि प्रयोग गरी सकारात्मक सन्देश र सामाजिक चेतना फैलाउन सक्छन्।
· स्वयंसेवा र नेतृत्व: सामुदायिक सफाई, शिक्षण, रक्तदान जस्ता कार्यक्रम आयोजना गरी समाज सेवामा अग्रणी भूमिका खेल्न सक्छन्।
· राजनैतिक सहभागिता: निर्वाचनमा सहभागी हुँदै र जिम्मेवार नेतृत्वमाथि निगरानी राखेर सुशासनको माग गर्न सक्छन्।
१७. छिमेकी देशसँगको सीमा विवाद समाधान गरी राम्रो सम्बन्ध कायम गर्नका लागि कुनै चार उपायहरू उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर:
1. कूटनीतिक वार्ता: द्विपक्षीय सम्बन्धलाई प्राथमिकता दिई नियमित रूपमा कूटनीतिक संवाद र वार्तालाई अगाडि बढाउने।
2. तथ्य आधारित अध्ययन: ऐतिहासिक दस्तावेज, नक्सा र साक्ष्यहरूको आधारमा सीमा निर्धारणको वैज्ञानिक अध्ययन गर्ने।
3. सहयोगपूर्ण परियोजना: सीमा क्षेत्रमा साझा हितका परियोजना (जलप्रबन्धन, व्यापार केन्द्र, सुरक्षा) सञ्चालन गरेर आपसी विश्वास बढाउने।
4. अन्तर्राष्ट्रिय मध्यस्थता: आवश्यक परेमा दुवै पक्षले स्वीकार गरेको तेस्रो पक्ष वा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाको मध्यस्थता स्वीकार गर्ने।
---
समूह 'घ': लामो उत्तर (प्रत्येक ६-७ अंक)
१८. हिउँदमा नेपालको पश्चिम भागमा र ग्रीष्म ऋतुमा पूर्वी भागमा बढी पानी पर्नुका कारणहरू लेख्नुहोस्।
उत्तर: नेपालमा मौसमी वर्षाको वितरण असमान रहनुको मुख्य कारण भूगोल र हावापानीको प्रकृिया हो।
· हिउँदमा पश्चिमी विक्षोभ (Western Disturbances): हिउँदमा भूमध्यसागरीय क्षेत्रबाट आएका पश्चिमी विक्षोभले अरब सागरबाट आर्द्रता ल्याउँछ। यो वायु प्रणाली नेपालको पश्चिमाञ्चल भागलाई प्रभावित गर्दा त्यहाँ हिउँदमा वर्षा हुन्छ।
· ग्रीष्ममा दक्षिण-पश्चिम मनसून (Summer Monsoon): ग्रीष्म ऋतुमा बंगालको खाडीबाट आएको आर्द्र मनसूनी हावा पूर्वी नेपालबाट प्रवेश गर्छ। हावाले पूर्वतर्फ बढ्दै जाँदा हिमालयको अवरोधले गर्दा आर्द्रता कम हुँदै जान्छ। त्यसैले मनसूनको अधिकांश वर्षा पूर्वी र मध्य भागमा केन्द्रित हुन्छ, जबकि पश्चिममा अपेक्षाकृत कम वर्षा हुन्छ।
· भू-आकृतिक प्रभाव: हिमालय पर्वतश्रृंखलाले हावाको गतिलाई अवरुद्ध गर्नु र तराईको उष्ण हावाको उदाइने क्रियाले पनि वर्षाको स्थानीय वितरणमा फरक ल्याउँछ।
१९. युरोपेली युनियनले नेपाललाई गरेको सहयोगको चर्चा गर्दै आफ्ना साथीलाई एक पत्र लेख्नुहोस्।
काठमाडौं, नेपाल
२०८० साल फागुन २० गते
प्रिय साथी राजन,
सप्रेम नमस्कार। तिम्रो पत्र पाएँ। तिमीले युरोपेली युनियन (ईयू) को सहयोगबारे सोधेकोमा म तलका जानकारी दिदै छु।
ईयू नेपालको एक प्रमुख विकास साझेदार हो। उनले दीर्घकालीन विकासका लागि विभिन्न क्षेत्रमा ठूलो सहयोग गरेका छन्। यसको केही उदाहरणहरू:
· शिक्षा र स्वास्थ्य: स्कुल निर्माण, शिक्षक तालिम, स्वास्थ्य चौकी र अस्पतालहरूको सहयोग।
· सुशासन र मानव अधिकार: स्थानीय तहलाई सशक्त बनाउने, मानव अधिकार र महिला सशक्तिकरणका कार्यक्रमहरू।
· कृषि र ग्रामीण विकास: किसानलाई उन्नत तरिका र बजारमा पहुँच बढाउने परियोजनाहरू।
· विपद् व्यवस्थापन: भुकम्प, बाढी पछि पुनर्निर्माण र तयारीका लागि तत्काल र दीर्घकालीन सहयोग।
यी सबै सहयोगले हाम्रो देशको विकास यात्रामा ठूलो योगदान पु¥याएको छ। आशा छ यो जानकारी तिम्रो लागि उपयोगी हुनेछ।
तिम्रो साथी,
अमित
२०. धार्मिक विश्वासले जनसंख्या परिवर्तनमा कस्तो भूमिका खेल्छ? स्पष्ट पार्नुहोस्।
उत्तर: धार्मिक विश्वासले जनसंख्या परिवर्तनलाई प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष रूपमा प्रभाव पार्छ।
· जन्मदरमा प्रभाव: केही धार्मिक मान्यताले बढी सन्तानलाई ईश्वरीय आशीर्वाद मान्छन् वा परिवार नियोजनका आधुनिक उपायहरूलाई अस्वीकार गर्छन्। यसले जन्मदर उच्च राख्न मद्दत गर्छ। विपरीततः, केही धार्मिक समुदायले जनसङ्ख्या नियन्त्रणलाई सकारात्मक रूपमा हेर्छन्।
· मृत्युदरमा प्रभाव: धार्मिक नियमले खानपान, स्वास्थ्य सेवा (जस्तै रगत चढाउने, टीकाकरण) र चिकित्साको चयनमा प्रतिबन्ध लगाउन सक्छ, जसले स्वास्थ्यमा असर गरेर मृत्युदर प्रभावित गर्छ।
· बसाइँसराइमा प्रभाव: धार्मिक उत्पीडन, संघर्ष वा धार्मिक तीर्थस्थलको आकर्षणले जनसङ्ख्याको स्थानान्तरण (Migration) लाई प्रेरित गर्न सक्छ।
· विवाह र परिवार संरचनामा: विवाहको उमेर, बहुविवाह प्रथा र तलाकबारे धार्मिक नियमले परिवारको आकार र संरचना निर्धारण गर्छ, जुन अप्रत्यक्ष रूपले जनसङ्ख्यामा असर गर्छ।
त्यसैले, धार्मिक विश्वास जनसंख्या परिवर्तनको एक महत्त्वपूर्ण सामाजिक-सांस्कृतिक कारक हो। यसलाई सम्बोधन गर्दा संवेदनशीलता र शिक्षाको माध्यमबाट सकारात्मक भूमिकामा परिणत गर्न सकिन्छ।
---
समूह 'ङ': विश्लेषणात्मक उत्तर (८ अंक)
२१. नेपालमा सुशासन कायम गर्न नागरिक र सरकारको भूमिकाबारे विश्लेषण गर्नुहोस्।
उत्तर:सुशासन भनेको पारदर्शी, जवाफदेह, भ्रष्टाचारमुक्त, न्यायोचित र प्रभावकारी शासन हो। यसलाई कायम गर्न नागरिक र सरकार दुवैको सक्रिय र सामंजस्यपूर्ण भूमिका अपरिहार्य छ।
सरकारको भूमिका:
1. कानुनको शासन: निष्पक्ष रूपमा कानुन लागू गर्ने, सबै नागरिकलाई समान संरक्षण दिने।
2. पारदर्शिता: नीति निर्माण, बजेट र खर्चको जानकारी सार्वजनिक गर्ने, सूचनाको हक कायम गर्ने।
3. जवाफदेहिता: हरेक कार्य, निर्णय र खर्चको लागि जवाफदेह हुने र अधिकार दुरुपयोग भएमा कारबाही गर्ने।
4. सहभागीतामा विश्वास: स्थानीयस्तरमा निर्णय प्रक्रियामा नागरिकलाई सहभागी बनाउने।
5. भ्रष्टाचार नियन्त्रण: कडा कानुन बनाई लगातार कार्यान्वयन गर्ने।
नागरिकको भूमिका:
1. सचेत र सूचित हुनु: आफ्ना अधिकार र कर्तव्य बुझ्ने, सरकारी कार्यहरूबारे जानकारी राख्ने।
2. सहभागिता: निर्वाचनमा भाग लिने, स्थानीय योजनामा राय दिने, सार्वजनिक सुनुवाइमा उपस्थित हुने।
3. सामाजिक नियन्त्रण: भ्रष्टाचार, अनियमितता देखेमा निडर भई सूचना दिने, सिविल सोसाइटी मार्फत माग राख्ने।
4. कर्तव्यपालन: कर तिर्ने, कानुन मान्ने र सामाजिक दायित्व बुझ्ने।
5. निरन्तर माग गर्नु: सरकारलाई जवाफदेह बनाउन दबाब सृजना गर्ने।
निष्कर्ष: सरकारले अनुकूल वातावरण बनाउनुपर्छ भने नागरिकले सक्रिय भूमिका निभाउनुपर्छ। दुवैको सहयोगबिना सुशासन असम्भव छ। यसले मात्र दिगो विकास, सामाजिक न्याय र राष्ट्रिय समृद्धि ल्याउन सक्छ।
---
नक्सा तथा अन्य (२२-२४)
२२. (क) पृष्ठभरि नेपालको रेखाचित्र बनाई तल दिइएका तथ्यहरू संकेतमा देखाउनुहोस्।
(नोट:यहाँ रेखाचित्र कोर्ने। तलका स्थानहरू चिन्ह लगाउने।)
· पूर्वतर्फ बग्ने एउटा नदी: भोटेकोसी (सुनकोशी अञ्चल)
· एउटा प्रमुख राजमार्ग: मेची राजमार्ग (पूर्वाञ्चल)
· एउटा प्रसिद्ध तीर्थस्थल: स्वर्गद्वारी (अपि नाम्पा) (पश्चिम नेपाल, दार्चुला)
· कर्णाली प्रदेशको एउटा जिल्ला: मुगु जिल्ला (सदरमुकाम: गमगढी)
· एउटा मुक्तिक्षेत्र: भारतसँग जोडिएको एक प्रमुख सीमा चौकी, जस्तै रौतहट जिल्लाको बिरगन्ज (बीरगन्ज)।
२३. राणा शासनलाई किन पारिवारिक शासन भनिन्छ? साथै राणा शासन उदय हुनुका कारणहरू छोटकरीमा वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर:
किन पारिवारिक शासन भनिन्छ?
राणाशासनलाई पारिवारिक शासन भनिन्छ किनभने यो शासन प्रणालीमा राणा परिवारका वंशानुगत प्रधानमन्त्रीहरूले नेपालको सम्पूर्ण शासन सत्ता आफ्नो हातमा केन्द्रित गरेका थिए। शाही परिवारलाई नाममात्रको राजा बनाइएको थियो, भने वास्तविक शक्ति राणा प्रधानमन्त्री र उनका छोराहरूको हातमा हुर्कदै जान्थ्यो। पद, सम्पत्ति र शक्ति एकै परिवारभित्र सञ्चालित हुन्थ्यो।
उदयका प्रमुख कारणहरू:
1. कोत पर्व (१८४६ ई.): जंगबहादुर राणाले आफ्ना राजनैतिक प्रतिद्वन्द्वीहरूलाई हटाउँदै एकाधिकार स्थापना गरे।
2. शाह राजासँग सम्झौता: उनले राजा सुरेन्द्रलाई सत्ता नदिएसम्म सुरक्षा दिने वाचा गरे, र आफैंले वंशानुगत प्रधानमन्त्रीको पद प्राप्त गरे।
3. ब्रिटिस साम्राज्यको समर्थन: जंगबहादुरले भारतमा ब्रिटिसहरूलाई सिपाही विद्रोह दमनमा सहयोग गरेपछि ब्रिटिसले राणा शासनलाई मान्यता र सैनिक सहयोग दिए।
4. शक्ति केन्द्रीकरण: उनले आफ्नो परिवारलाई उच्च सैनिक र प्रशासनिक पदहरूमा राखेर शक्तिलाई अति केन्द्रीत बनाए।
२४. नेपालको उद्योग क्षेत्रको विकासमा देखिएका समस्याहरू र तिनका समाधानका उपायहरू समेटी एउटा सम्पादकीयको नमुना तयार पार्नुहोस्।
उद्योग विकास: चुनौती र अवसर
नेपालको आर्थिक विकासमा उद्योग क्षेत्रको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुनुपर्ने भएता पनि यो क्षेत्र अहिलेसम्म पनि धेरै चुनौतीहरू सामना गरिरहेको छ। यी समस्याहरूले देशको आत्मनिर्भरतामा बाधा पुर्याएका छन्।
प्रमुख समस्याहरू:
· ऊर्जाको अभाव: विद्युत् उत्पादन अपर्याप्तता र अनियमित आपूर्तिले उत्पादन लागत बढाएको छ।
· कच्चा पदार्थको कमी: धेरै उद्योगहरू आवश्यक कच्चा सामग्रीको लागि विदेशमा निर्भर छन्।
· कमजोर पूर्वाधार: सडक, रेल र सञ्चार सेवा अपर्याप्त छन्, जसले उत्पादन र वितरणमा समस्या उत्पन्न गर्छ।
· प्रतिस्पर्धी अक्षमता: प्रविधिको अभाव, सानो बजार र उच्च ब्याजदरले नेपाली उत्पादनलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धी बनाउन गाह्रो बनाएको छ।
· जटिल नीति र नौलो: उद्योग स्थापनाको प्रक्रिया जटिल र समय खप्ने छ, र नीतिगत स्थिरता कम छ।
समाधानका उपायहरू:
· ऊर्जा सुरक्षा: जलविद्युत् र वैकल्पिक ऊर्जाको द्रुत विकास गरी उद्योगलाई प्राथमिकतामा विद्युत् आपूर्ति गर्ने।
· कच्चा पदार्थ उत्पादन: कृषि र खनिज आधारित उद्योगलाई प्रोत्साहन दिई देशभित्रै कच्चा सामग्री उत्पादन बढाउने।
· पूर्वाधार विकास: औद्योगिक गल्ली र राष्ट्रिय राजमार्गहरूको विस्तार गर्ने, र स्मार्ट लगानी नीति ल्याउने।
· प्रविधि र क्षमता विकास: उद्यमीहरूलाई आधुनिक प्रविधि र प्रशिक्षण उपलब्ध गराउने, र स्टार्ट-अपलाई प्रोत्साहन दिने।
· उद्योगमैत्री वातावरण: लगानी प्रक्रिया सजिलो बनाउने, करमा छूट दिने र निर्यातलाई प्रोत्साहन दिने।
सरकार, निजी क्षेत्र र नागरिक समाजको समन्वित प्रयासबाट मात्र यी चुनौतीहरूलाई अवसरमा परिणत गर्न सकिन्छ। उद्योग विकास नै रोजगारी र समृद्धिको मुख्य आधार हो।
---
टिप्पणी: यो मोडल प्रश्नोत्तर अभ्यासको लागि हो। परीक्षामा प्रश्नको ढाँचा फरक हुन सक्छन्। आफ्नो पाठ्यपुस्तक र शिक्षकको निर्देशनलाई प्राथमिकता दिनुहोस्।
यहाँ तपाईंको परीक्षा प्रश्नपत्रलाई स्पष्ट, आकर्षक र परीक्षार्थीको लागि सजिलो बनाउने गरी सुधारिएको छ। मुख्य सुधारहरूमा दृश्यात्मक संरचना, प्रश्नको तारतम्यता र उत्तरहरूको स्पष्टता समावेश छन्।
---
कक्षा ९ सामाजिक अध्ययन
आबश्यक निर्देशन र अङ्क योजना
समय: ३ घण्टा
पूर्णाङ्क: ७५
सामान्य निर्देशन:
1. सबै प्रश्नहरूको उत्तर दिनु अनिवार्य छ।
2. प्रश्नको अङक अनुसार उत्तरको लम्बाइ र विस्तार तोक्नुहोस्।
3. उत्तरहरू सफा र सुव्यवस्थित लेख्नुहोस्।
---
खण्ड 'क': अति छोटो उत्तर (प्रत्येक १ अङ्क | कुल ७ अङ्क)
(प्रत्येक प्रश्नको उत्तर एक वाक्यमा दिनुहोस्।)
1. अर्थव्यवस्थाका आधारमा समाजलाई कसरी वर्गीकरण गरिन्छ?
👉 उत्तर: अर्थव्यवस्थाका आधारमा समाजलाई प्रायः धनी, मध्यम वर्ग र निम्न वर्ग गरी वर्गीकरण गरिन्छ।
2. विद्युतीय कुलत (Digital Addiction) भनेको के हो?
👉 उत्तर: यो मोबाइल, इन्टरनेट, भिडियो खेल वा सामाजिक सञ्जालको अनिवार्य र हानिकारक स्तरको प्रयोग हो, जसले दैनिक जीवनमा नकारात्मक असर गर्छ।
3. विकासका लागि जनसहभागिता किन आवश्यक छ?
👉 उत्तर: किनभने जनसहभागिताले योजनाहरू अधिक व्यवहारिक, स्वीकार्य र दिगो बनाउन सहयोग पुग्छ।
4. घरेलु उद्योगको एउटा विशेषता उल्लेख गर्नुहोस्।
👉 उत्तर: घरेलु उद्योगको एक प्रमुख विशेषता कम पुँजी लगानीमा स्थानीय सामग्री र पारिवारिक श्रमको उपयोग हो।
5. भक्ति थापालाई साहसी, बहादुर र कर्तव्यनिष्ठ किन भनिन्छ?
👉 उत्तर: उनले आफ्नो ज्यानको पर्वाह नगरी देशको रक्षा र गोरखाली परम्पराको सम्मानका लागि अदम्य साहस देखाएकाले।
6. सामाजिक समस्या निराकरण गर्ने संस्थाहरूलाई प्रभावकारी बनाउन एउटा सुझाव दिनुहोस्।
👉 उत्तर: स्थानीय समुदाय, सरकारी निकाय र निजी क्षेत्रबीच नियमित समन्वय र साझा स्रोत व्यवस्थापन बढाउनुपर्छ।
7. सुगौली सन्धि भएको पूर्ण मिति (वि.सं. र ई.सं.मा) लेख्नुहोस्।
👉 उत्तर: वि.सं. १८७३ फागुन २ गते (सन् १८१६ मार्च ४)।
---
खण्ड 'ख': छोटो उत्तर (प्रत्येक २-३ अङ्क | कुल २० अङ्क)
(प्रश्नको आवश्यकतानुसार २-४ वाक्यमा उत्तर दिनुहोस्।)
1. संयुक्त राष्ट्रसंघीय शान्ति सेनामा सहभागी हुँदा नेपाललाई हुने एउटा फाइदा लेख्नुहोस्।
👉 उत्तर: यसबाट नेपाली सेनाको अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता र प्रतिष्ठा बढ्छ र सेनालाई विविध अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव प्राप्त हुन्छ, जसले राष्ट्रिय सुरक्षा क्षमता मजबुत बनाउँछ।
2. स्थानीय तहका योजनाहरू समयमै सम्पन्न गर्न एउटा प्रभावकारी सुझाव दिनुहोस्।
👉 उत्तर: पारदर्शी खर्च तथा प्रगति तथ्याङ्क सार्वजनिक गर्ने र योजना समयसीमा र जिम्मेवार अधिकारीको उत्तरदायित्व स्पष्ट पार्ने इ-गभर्नेन्स प्रणाली लागू गर्नुपर्छ।
3. कूटनीतिक सम्बन्धलाई एक वाक्यमा परिभाषित गर्नुहोस्।
👉 उत्तर: दुई संप्रभु राष्ट्रबीच आपसी हित, सहयोग र शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वका लागि औपचारिक रूपमा स्थापित गरिने राज्यस्तरीय सम्बन्ध नै कूटनीतिक सम्बन्ध हो।
4. तराई क्षेत्रमा बसाइँसराइ नगर्न छिमेकीलाई एउटा व्यवहारिक सुझाव दिनुहोस्।
👉 उत्तर: आफ्नो गाउँमै सामुदायिक वन, सहकारी कृषि, र हस्तशिल्प उद्योग जस्ता सामूहिक आयस्रोत विकास गर्न प्रोत्साहित गर्नुपर्छ।
5. आदर्श समाज निर्माणमा व्यक्तिको भूमिका चार बुँदामा लेख्नुहोस्।
👉 उत्तर:
· नैतिक आचरण: व्यक्तिगत जीवनमा ईमान्दारी र सत्यनिष्ठा कायम राख्ने।
· कानूनको पालना: राष्ट्रिय कानुन र सामाजिक नियमको सम्मान गर्ने।
· सामाजिक दायित्व: समुदायका लागि स्वयंसेवा र सहयोगको भावना राख्ने।
· सहिष्णुता: विभिन्न विचार, संस्कृति र धर्मप्रति आदर र सहनशीलता देखाउने।
6. विकासका लागि यातायातको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्।
👉 उत्तर: यातायातले बजारमा पहुँच, उत्पादन लागत घटाउने, रोजगारी सिर्जना गर्ने र शिक्षा–स्वास्थ्य जस्ता सेवाहरूको पहुँच विस्तार गर्ने कार्य गरेर विकासको मुख्य आधारस्तम्भको भूमिका निभाउँछ।
---
खण्ड 'ग': विस्तृत उत्तर (प्रत्येक ४-५ अङ्क | कुल २८ अङ्क)
(प्रश्नको माग अनुसार विस्तारपूर्वक उत्तर दिनुहोस्।)
1. राष्ट्रिय विभूतिबाट प्राप्त प्रेरणासहित बहिनीलाई पत्र लेख्नुहोस्।
प्रिय बहिनी,
> स्नेहिल नमस्कार।
आज तिमीलाई हाम्रा राष्ट्रिय विभूतिहरूबारे केही लेख्दै छु। पृथ्वीनारायण शाहको दूरदर्शिता, भक्ति थापाको वीरता र गौतम बुद्धको करुणाले हामीलाई के सिकाउँछन् भने – लक्ष्यप्रति दृढ, कर्तव्यप्रति निष्ठावान र मानवताप्रति संवेदनशील हुनुपर्छ।
तिमी आफ्नो पढाइमा मेहनत गर्दै, सानो–ठूलो सबै काम इमान्दारीसाथ गर्दै, र आमा–बुबाको आज्ञा मान्दै गर्छौ। यही साना कदमहरू नै भविष्यको ठूलो सफलताको आधार हुन्। तिमीमा असीम सम्भावना छ। आफूमा विश्वास राख, नैतिकतालाई कुण्ठा नबनाउ, र सधैं अगाडि बढी रहनु।
तिम्रो दाइ
> लोकेन्द्र
> २०८० फागुन १५
2. राष्ट्रिय विभूति जस्तै प्रसिद्ध हुन गर्नुपर्ने कामहरू चार बुँदामा लेख्नुहोस्।
👉 उत्तर:
· राष्ट्र र समाजलाई केन्द्रमा राख्नु: व्यक्तिगत लाभभन्दा सम्पूर्ण समाजको हित र विकासका लागि काम गर्ने।
· अटल चरित्र बनाउनु: कठिन परिस्थितिमा पनि सिद्धान्त र नैतिकताबाट टुट्न नदिने इमान्दारीको जीवन बिताउने।
· निरन्तर सिक्ने र सिकाउने: आफू जानेर अरूलाई सिकाउने र समाजलाई जागरूक बनाउने पहल गर्ने।
· दृढ इच्छाशक्ति देखाउनु: अड्कलो र विपत्तिलाई हेर्दै पनि आफ्नो लक्ष्य प्रति अडिग रहने साहस र धैर्य देखाउने।
3. सामाजिक समस्या समाधानमा कार्यरत राष्ट्रिय संघ–संस्थाहरूको भूमिका वर्णन गर्नुहोस्।
👉 उत्तर: नेपालमा सामाजिक समस्याहरू (जस्तै: गरिबी, अशिक्षा, महिला हिंसा, बालश्रम) समाधान गर्न विभिन्न गैर-सरकारी संस्था (एनजीओ) र सामुदायिक संघहरूले निम्न भूमिका खेलिरहेका छन्:
· सीधा हस्तक्षेप: पीडित समूहलाई तत्काल राहत, आश्रय, कानुनी सहायता र परामर्श सेवा उपलब्ध गराउने।
· जनजागरण: सामुदायिक कार्यशाला, रेडियो कार्यक्रम, सामग्री वितरण मार्फत समस्याको कुरूपी र समाधानका उपायबारे जनचेतना अभियान चलाउने।
· सरकारलाई सहयोग: सरकारी नीति निर्माणमा अनुसन्धान तथ्याङ्क उपलब्ध गराउने र सेवा वितरणका क्षेत्रमा सहयोगी भूमिका निभाउने।
· सामर्थ्य विकास: पीडित समुदायलाई व्यावसायिक तालिम, साना ऋण र कौशल विकास कार्यक्रम मार्फत आत्मनिर्भर बनाउने।
4. लोकतान्त्रिक आचरणका चार उदाहरण दिनुहोस्।
👉 उत्तर:
1. सम्मानपूर्वक बहस गर्ने: आफ्नो विचार राख्दा अरूको विचारलाई पनि सुन्ने र तर्कसंगत बहस गर्ने।
2. बहुमतको निर्णय मान्ने: आफू हार्मा परे पनि निष्पक्ष रूपमा भएको बहुमतको निर्णयलाई सम्मान गर्ने।
3. अल्पमतको अधिकार कायम राख्ने: बहुमतको शासनमा पनि अल्पमतको अभिव्यक्ति र उनीहरूको अधिकारको संरक्षण गर्ने।
4. नियमित र पारदर्शी निर्वाचनमा सहभागी हुने: मतदान गर्नु मात्रै होइन, निर्वाचन प्रक्रियालाई स्वच्छ र निष्पक्ष बनाउन सचेत नागरिकको भूमिका निभाउने।
5. समय गणना: काठमाडौं (८६°१५′ पूर्वी देशान्तर) मा अपरान्ह ३:०० बजे हुँदा लन्डन (०° देशान्तर) मा कति बजे हुन्छ? गणना गर्नुहोस्।
👉 उत्तर:
· काठमाडौं र लन्डनबीचको देशान्तर अन्तर = ८६°१५′
· १° देशान्तर = ४ मिनेटको समय अन्तर
· त्यसैले, कुल समय अन्तर = ८६.२५° × ४ मिनेट/डिग्री = ३४५ मिनेट
· ३४५ मिनेट = ५ घण्टा ४५ मिनेट
· काठमाडौं लन्डनभन्दा पूर्वमा पर्ने भएकाले, लन्डनमा समय कम हुन्छ।
· अतः, लन्डनको समय = ३:०० PM – ५ घण्टा ४५ मिनेट = ९:१५ AM (बिहान)
6. चीनको राजदूतलाई सोध्ने चार प्रश्नहरू लेख्नुहोस्।
👉 उत्तर:
1. नेपालले व्यापारिक घाटा कम गर्न चीनसँग कुन क्षेत्रमा विशेष सहयोग अपेक्षा गर्न सक्छ?
2. तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रसँग जोडिएको नेपालको सीमा क्षेत्रको आर्थिक विकासका लागि चीनले के–के योजना बनाएको छ?
3. नेपाली विद्यार्थीहरूले चीनमा उच्च शिक्षा प्राप्त गर्न थप सहजता र छात्रवृत्ति पाउन के गर्न सकिन्छ?
4. हिमालयन पर्यटनलाई बढावा दिंदै दुई देशले संयुक्त रूपमा कस्ता पर्यटन प्याकेज वा अन्तर–रेल जडान जस्ता परियोजना हात लिन सक्छन्?
7. बसाइँसराइले गन्तव्य स्थल (लक्षित क्षेत्र) मा पार्ने प्रभावहरू लेख्नुहोस्।
👉 उत्तर:
· सकारात्मक: बढी जनसंख्याले श्रमशक्ति, उपभोक्ता बजार ठूलो र सांस्कृतिक विविधता ल्याउँछ, जसले आर्थिक सृजना र समाजलाई गतिशील बनाउँछ।
· नकारात्मक: यदि व्यवस्थापन नभएमा अत्यधिक जनघनत्व, आवास, पानी, स्वास्थ्य सेवाको दबाब, रोजगारीको प्रतिस्पर्धा र सामाजिक तनाव बढ्ने जोखिम हुन्छ।
---
खण्ड 'घ': विश्लेषणात्मक उत्तर (८ अङ्क)
1. नेपालमा सुशासन कायम गर्न भएका प्रयासहरूको विश्लेषण गर्नुहोस्।
👉 उत्तर: नेपालमा संविधान २०७२ ले गणतन्त्र, संघीयता र स्थानीय स्वशासनलाई मान्यता दिएपछि सुशासन (Good Governance) का लागि संरचनागत प्रयासहरू सुरु भएका छन्।
· संस्थागत प्रयास: सूचना आयोग, अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग, राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग जस्ता स्वतन्त्र निकायहरूको गठन भएको छ।
· कानुनी प्रयास: सूचनाको हक ऐन, भ्रष्टाचार निवारण ऐन, उल्लेखनीय प्रगति भएका छन्।
· प्रविधिको प्रयोग: स्थानीय तहमा इ-सेवा, इ-टेंडरिंग, र अनलाइन नागरिक सेवा थालनीमा लागेका छन्।
· चुनौतीहरू: ती सबै प्रयासहरूलाई कार्यान्वयनको कमजोरी, राजनीतिक हस्तक्षेप, पारदर्शिताको अभाव, र जनताको सक्रिय निगरानीको कमी जस्ता चुनौतीहरूले घेरेका छन्।
· निष्कर्ष: संरचना र कानुन बन्नु महत्त्वपूर्ण कदम हो, तर वास्तविक सुशासनको लागि राजनीतिक इच्छाशक्ति, जवाफदेहिता र जनसहभागिता नै निर्णायक हुनेछ।
---
खण्ड 'ङ': नक्सा र अन्य (प्रत्येक ४ अङ्क | कुल १२ अङ्क)
1. (क) नेपालको रेखाचित्र (नक्सा) कोर्नुहोस् र तलका स्थानहरू देखाउनुहोस्:
· फेवाताल (कास्की)
· मार्तडी (बाजुरा)
· चाड्ला भञ्ज्याङ (पूर्वी पहाड)
· चोयु हिमाल (उत्तरी हिमाली भाग)
· लिखु नदी (पूर्वी नेपाल)
अथवा
(ख) अस्ट्रेलिया महादेशको नक्सा कोर्नुहोस् र तलका तथ्यहरू देखाउनुहोस्:
· प्रशान्त महासागर (पूर्वी तट)
· गिब्सन मरुभूमि (मध्य–पश्चिम भाग)
· क्यानबेरा (राजधानी, दक्षिण–पूर्व)
· ग्रेट डिभाइडिङ रेन्ज (पूर्वी पहाडी श्रृंखला)
· सुन पाइने प्रमुख क्षेत्र (पश्चिमी अस्ट्रेलिया)
2. इतिहासको स्रोत भनेको के हो? दुई उदाहरण दिँदै यिनको संरक्षणका उपायहरू लेख्नुहोस्।
👉 उत्तर:
· परिभाषा: अतीतको घटनाहरूको अध्ययन गर्न प्रयोग हुने मूर्त र अमूर्त सामग्री नै इतिहासको स्रोत हुन्।
· उदाहरण:
1. प्राथमिक स्रोत: त्यसै समयको हस्तलेखित दस्तावेज, शिलालेख, मुद्रा, अवशेष (जस्तै: जंगबहादुरको जीवनचरित्र, ललितपुर दरवार)।
2. द्वितीयक स्रोत: पछि गरिएको विश्लेषण वा व्याख्या (जस्तै: इतिहासकार बाबुराम आचार्यद्वारा लेखिएको पुस्तक)।
· संरक्षणका उपाय:
1. भौतिक संरक्षण: संग्रहालय र अभिलेखालयमा उचित तापक्रम, आर्द्रता नियन्त्रण र संरक्षण उपचार गर्ने।
2. डिजिटल संरक्षण: महत्त्वपूर्ण दस्तावेज र छायाचित्रहरू डिजिटल रूपमा सङ्ग्रह गरी ब्याकअप राख्ने।
3. कानुनी संरक्षण: ऐतिहासिक स्थल र वस्तुलाई राष्ट्रिय धरोहर घोषणा गरी कानुन बमोजिम संरक्षण गर्ने।
4. जनचेतना: स्थानीय समुदायलाई यिनको महत्त्वबारे शिक्षित गरी संरक्षणमा सहभागी बनाउने।
3. नेपालको कृषि विकासका लागि कृषि मन्त्रीलाई एक सिफारिस पत्र लेख्नुहोस्।
सेयरगढी, कपिलवस्तु
> २०८० फागुन २० गते
माननीय कृषि तथा पशुपंक्षी विकास मन्त्री,
> सिंहदरबार, काठमाडौं।
विषय: कृषि क्षेत्रको आधुनिकीकरण र व्यवसायीकरणको लागि सिफारिस।
महोदय,
नेपालको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड कृषि क्षेत्रलाई व्यवसायीकरण र आधुनिकीकरण गर्ने आवश्यकताको सम्बन्धमा निम्न सिफारिसहरू पेश गर्दछु:
1. प्रविधि र अनुसन्धान: किसानहरूका लागि जलवायु अनुकूल र उन्नत बीउ अनुसन्धान गरी सहजमा उपलब्ध गराउने तथा कृषि यन्त्रीकरण लघु ऋणमा उपलब्ध गराउने।
2. सिंचाइ र भण्डारण: खेतमै पानी" अभियान अन्तर्गत साना सिंचाइ परियोजनाहरू बढाउने र कोल्ड स्टोरेज सुविधा विस्तार गर्ने।
3. बजार व्यवस्थापन र बीमा: किसानहरूलाई न्यूनतम मूल्यको ग्यारेन्टी दिने र फसल बीमा योजना सबै क्षेत्रमा विस्तार गर्ने।
4. युवा कृषि उद्यमिता: युवाहरूलाई एग्रो-बिजनेस"मा आकर्षित गर्न तालिम, अनुदान र बजार पहुँच कार्यक्रम चलाउने।
यी कदमहरूले कृषकको आय बढाउने, खाद्य सुरक्षा कायम गर्ने र देश आत्मनिर्भर बनाउन ठूलो योगदान पुग्नेछ।
भवदीय,
> एक चिन्ताशील नागरिक
> राम बहादुर क्षेत्री
---
Comments
Post a Comment