नमुना प्रश्नमाला - ८ सामाजिक class 9
- Get link
- X
- Other Apps
नमुना प्रश्नमाला - ८
समूह 'क' (अति छोटो उत्तर)
प्रश्न १: समाजलाई किन वर्गीकरण गरिन्छ ? एक वाक्यमा लेख्नुहोस् ।
उत्तर: समाजलाई यसको संरचना, आर्थिक गतिविधि, सांस्कृतिक विशेषता र ऐतिहासिक विकासक्रमका आधारमा अध्ययन गर्न सहज होस् भनेर वर्गीकरण गरिन्छ।
प्रश्न २: शिक्षालाई किन विकासको महत्त्वपूर्ण पूर्वाधारको रूपमा लिइन्छ ? तपाईंको विचार एक बुँदामा लेख्नुहोस् ।
उत्तर: शिक्षाले मानिसमा ज्ञान, सीप र क्षमताको विकास गरी उसलाई आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक रूपमा सक्षम बनाउने भएकाले यसलाई विकासको महत्त्वपूर्ण पूर्वाधारको रूपमा लिइन्छ।
प्रश्न ३: नेपाल स्काउटको स्थापना कहिले भएको थियो ?
उत्तर: नेपाल स्काउटको स्थापना वि.सं. २००९ (सन् १९५२) मा भएको थियो।
प्रश्न ४: हेपाइलाई रोक्न एउटा प्रभावकारी उपाय प्रस्तुत गर्नुहोस् ।
उत्तर: हेपाइलाई रोक्न बाल्यकालदेखि नै विद्यालय र परिवारमा सबैप्रति सम्मान र सहिष्णुताको शिक्षा दिनु प्रभावकारी उपाय हो।
प्रश्न ५: नेपाल-अङ्ग्रेज युद्धमा खलङ्गा किल्लाको सुरक्षाको जिम्मेवारी कसलाई दिइएको थियो ?
उत्तर: नेपाल-अङ्ग्रेज युद्धमा खलङ्गा किल्लाको सुरक्षाको जिम्मेवारी कप्तान बलभद्र कुँवर लाई दिइएको थियो।
प्रश्न ६: अलौ पर्वमा राजा राजेन्द्र किन पराजित भए होलान् ? आफ्नो विचार एक बुँदामा उल्लेख गर्नुहोस् ।
उत्तर: राजा राजेन्द्र र रानी राज्यलक्ष्मीदेवीले जंगबहादुरविरुद्धको षड्यन्त्र असफल हुँदा र जंगबहादूरले समयमै षड्यन्त्रको पत्ता लगाई आफ्ना विरोधीहरूलाई मृत्युदण्ड दिएकाले राजा राजेन्द्र अलौ पर्वमा पराजित भए।
प्रश्न ७: आर्थिक योजना भनेको के हो ?
उत्तर: आर्थिक योजना भनेको सीमित स्रोत र साधनको उपयोग गरी देशको आर्थिक विकासका लागि निर्धारित अवधिमा गरिने कार्यक्रम, लक्ष्य र रणनीति हो।
प्रश्न ८: श्रमको महत्त्वलाई उजागर गर्ने एउटा नारा तयार पार्नुहोस् ।
उत्तर: "श्रम नै पूजा हो, श्रमबाटै समृद्धि हो"
प्रश्न ९: नेपाल कहिले सुरक्षा परिषद्को अस्थायी सदस्य भएको थियो ?
उत्तर: नेपाल सन् १९६९-१९७० (दुई पटक) र सन् १९८८-१९८९ मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सुरक्षा परिषद्को अस्थायी सदस्य भएको थियो।
प्रश्न १०: जलवायु परिवर्तनबाट पर्ने असरलाई न्यूनीकरण गर्ने एउटा प्रभावकारी उपाय प्रस्तुत गर्नुहोस् ।
उत्तर: जलवायु परिवर्तनको असर न्यूनीकरण गर्न वृक्षारोपण गर्ने र वन जङ्गलको संरक्षण गर्ने प्रभावकारी उपाय हो।
प्रश्न ११: बसाइँसराइले उद्गम स्थलमा पार्ने कुनै एउटा असर उल्लेख गर्नुहोस् ।
उत्तर: बसाइँसराइले उद्गम स्थलमा युवा तथा सक्रिय जनशक्तिको अभाव हुने असर पार्दछ, जसले कृषि र स्थानीय उत्पादनमा ह्रास आउँछ।
---
समूह 'ख' (छोटो उत्तर)
प्रश्न १२: सहभागिता र सुरक्षा समाजको मुख्य तत्त्व हो ? पुष्टि गर्नुहोस् ।
उत्तर:
· सहभागिता: समाजका सबै सदस्यले निर्णय प्रक्रियामा भाग लिन पाएमा उनीहरूमा अपनत्वको भावना जाग्छ, जसले सामाजिक एकता र विकासमा मद्दत गर्दछ।
· सुरक्षा: समाजमा शान्ति र सुरक्षा कायम भएमा मात्र मानिसहरूले आफ्नो क्षमता विकास गर्न र आर्थिक गतिविधिमा संलग्न हुन सक्छन्। त्यसैले यी दुवै समाजका मुख्य तत्त्व हुन्।
प्रश्न १३: विकासका लागि दक्ष जनशक्तिका कुनै चार महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस् ।
उत्तर:
· दक्ष जनशक्तिले उत्पादन क्षमता बढाउँछ।
· यसले नयाँ प्रविधिको विकास र प्रयोगमा मद्दत गर्दछ।
· यसले रोजगारी सिर्जना र आयात प्रतिस्थापनमा योगदान गर्दछ।
· यसले राष्ट्रलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रतिस्पर्धी बनाउँछ।
प्रश्न १४: मानव मूल्यका कुनै चार महत्त्व उल्लेख गर्ने दुई जनाबीचको एउटा संवादको नमुना तयार पार्नुहोस् ।
उत्तर:
संवाद: मानव मूल्यको महत्त्व
अनिता: नमस्ते सुनिता ! आजको मानव मूल्य शिक्षा कक्षा धेरै रोचक लाग्यो, है ?
सुनिता: हो अनिता ! मानव मूल्यको महत्त्वबारे धेरै कुरा सिक्न पाइयो। मानव मूल्य हाम्रो जीवनमा किन यति महत्त्वपूर्ण होला ?
अनिता: मानव मूल्यले हामीलाई असल इन्सान बनाउँछ। सत्य बोल्ने, इमानदार हुने जस्ता गुणले समाजमा हामीलाई सम्मान मिल्छ।
सुनिता: सही हो। अरूप्रति समानुभूति र सहयोग गर्ने भावनाले समाजमा एकता र सद्भाव कायम गर्न मद्दत गर्छ। परिवारमा पनि सबैबीच प्रेम र आपसी समझदारी बढाउँछ।
अनिता: अर्को कुरा, मानव मूल्यले हामीलाई गलत काम गर्नबाट रोक्छ र सही निर्णय लिन प्रेरित गर्छ। जस्तै, इमानदार हुँदा भ्रष्टाचार गर्न मन लाग्दैन।
सुनिता: बिल्कुल। त्यसैले यी मूल्यहरू बाल्यकालदेखि नै सिक्नु र अभ्यास गर्नु जरुरी छ। यसले मात्र असल समाज निर्माण गर्न सकिन्छ।
अनिता: ठ्याक्कै, हामीले पनि यी मूल्यलाई आत्मसाथ गर्नुपर्छ।
प्रश्न १५: समानुभूति र सहकार्यको भावना हामी सबैमा हुनुपर्छ, किन ? आफ्नो तर्क चार बुँदामा लेख्नुहोस् ।
उत्तर:
· समानुभूति हुँदा हामी अरूको पीडा र समस्या बुझ्न सक्छौं, जसले सहयोग गर्न प्रेरित गर्दछ।
· सहकार्यले सामूहिक कार्यलाई सहज बनाई ठूला काम सम्पन्न गर्न मद्दत गर्दछ।
· यी भावनाले समाजमा आपसी विश्वास र एकता बढाउँछ।
· यसले द्वन्द्व घटाई शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व कायम गर्न मद्दत गर्दछ।
प्रश्न १६: नेपाल रेडक्रस सोसाइटीले सामाजिक क्षेत्रमा गरेका क्रियाकलापको मूल्याङ्कन गर्नुहोस् ।
उत्तर:
नेपाल रेडक्रस सोसाइटीले सामाजिक क्षेत्रमा गरेका मुख्य क्रियाकलापहरू:
· राहत र उद्धार: प्राकृतिक प्रकोप (बाढी, पहिरो, भूकम्प) मा राहत सामग्री वितरण र उद्धार कार्य।
· स्वास्थ्य सेवा: रक्तदान कार्यक्रम, प्राथमिक उपचार तालिम, एम्बुलेन्स सेवा, र विभिन्न स्वास्थ्य शिविर सञ्चालन।
· अपांगता भएका व्यक्तिको पुनःस्थापना: अपांगता भएका व्यक्तिहरूको उपचार र पुनःस्थापना केन्द्र सञ्चालन।
· सामाजिक परिचालन: युवा रेडक्रस, विद्यालय रेडक्रस मार्फत विद्यार्थीहरूलाई सेवामूलक कार्यमा जोड्ने।
· खोज तथा पुनर्मिलन: प्रकोप वा द्वन्द्वमा हराएका व्यक्तिको खोजी र परिवारसँग पुनर्मिलन गराउने।
मूल्याङ्कन: यस संस्थाले जनसाधारणको सेवामा महत्त्वपूर्ण योगदान दिएको छ। यसले तटस्थ र स्वतन्त्र भई मानवीय सेवामा आफूलाई समर्पित गरेको छ। जनस्तरमा यसको विश्वसनीयता उच्च छ। यद्यपि, स्रोतसाधनको अभाव र स्वयंसेवकको पहुँजस्ता चुनौती छन्।
प्रश्न १७: नागरिकका कुनै चारओटा सामाजिक कर्तव्य तयार पार्नुहोस् ।
उत्तर:
· अरूको अधिकार र स्वतन्त्रताको सम्मान गर्ने।
· समाजमा शान्ति र सद्भाव कायम राख्न योगदान दिने।
· असहाय, गरिब तथा सीमान्तकृत वर्गलाई सहयोग गर्ने।
· सार्वजनिक सम्पत्ति र वातावरणको संरक्षण गर्ने।
प्रश्न १८: विपत्तिपूर्व अपनाउनुपर्ने कुनै चारओटा पूर्वसावधानी उल्लेख गर्नुहोस् ।
उत्तर:
· विपद्बारे पूर्वानुमान र चेतावनी प्रणालीको विकास।
· स्थानीयस्तरमा विपद् व्यवस्थापन योजना र समिति निर्माण।
· उद्धार सामग्री (खाद्यान्न, पानी, औषधि) को भण्डारण।
· विपद्बारे जनचेतना फैलाउने र नियमित अभ्यास (ड्रिल) गर्ने।
प्रश्न १९: युरोपियन युनियनका उद्देश्यहरू समेटेर समाचारको एउटा नमुना तयार पार्नुहोस् ।
उत्तर:
शीर्षक: युरोपियन युनियन: शान्ति, समृद्धि र एकताको साझा मञ्च
काठमाडौं, [मिति]। दोस्रो विश्वयुद्धपछि शान्ति र आर्थिक सहकार्यका लागि स्थापित युरोपियन युनियन (EU) आज २७ सदस्य राष्ट्र भएको शक्तिशाली संगठन बनेको छ। EU का प्रमुख उद्देश्यहरू यस प्रकार छन्:
· शान्ति र सुरक्षा प्रवर्द्धन: युरोपमा दीर्घकालीन शान्ति कायम गर्नु र सदस्य राष्ट्रहरूबीच सुरक्षा सहकार्य बढाउनु।
· आर्थिक एकीकरण: एकल बजार (Single Market) स्थापना गरी सदस्य राष्ट्रहरूबीच वस्तु, सेवा, पुँजी र जनशक्तिको स्वतन्त्र आवागमन सुनिश्चित गर्नु।
· साझा मूल्य र मानवअधिकार: लोकतन्त्र, कानूनको शासन र मानवअधिकारको संरक्षण गर्नु।
· विश्वव्यापी सहयोग: जलवायु परिवर्तन, आतंकवाद, गरिबी निवारणजस्ता विश्वव्यापी चुनौती सामना गर्न अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग बढाउनु।
EU ले सदस्य राष्ट्रहरूको जीवनस्तर उकास्न र विश्व शान्तिमा योगदान पुर्याइरहेको छ।
प्रश्न २०: पारिवारिक स्वास्थ्यको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस् ।
उत्तर:
· स्वस्थ परिवारले समाजलाई स्वस्थ र सक्षम सदस्य प्रदान गर्दछ।
· यसले परिवारको आर्थिक उत्पादकत्व र बचत बढाउँछ।
· स्वस्थ परिवारमा खुसी र सकारात्मक वातावरण हुन्छ।
· यसले बालबालिकाको शारीरिक र मानसिक विकासमा मद्दत गर्दछ।
---
समूह 'ग' (लामो उत्तर)
प्रश्न २१: नेपालको अन्तरिम संविधान, २०४७ को समीक्षा गर्नुहोस् ।
उत्तर:
नेपालको अन्तरिम संविधान २०४७ (सन् १९९१) जनआन्दोलन २०४६ पछि ल्याइएको थियो। यसले ३० वर्षे पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्य गरी बहुदलीय लोकतन्त्र पुनःस्थापित गरेको थियो।
विशेषताहरू:
· बहुदलीय लोकतन्त्र: यस संविधानले बहुदलीय प्रतिस्पर्धात्मक राजनीतिक प्रणालीको व्यवस्था गरेको थियो।
· संवैधानिक राजतन्त्र: राजालाई राज्यको प्रमुख त संवैधानिक राजा बनाइयो, तर शासकीय अधिकार निर्वाचित सरकारलाई दिइयो।
· शक्ति पृथकीकरण: कार्यकारिणी (प्रधानमन्त्री र मन्त्रीपरिषद्), व्यवस्थापिका (प्रतिनिधि सभा र राष्ट्रिय सभा) र न्यायपालिका (सर्वोच्च अदालत) बीच शक्ति बाँडफाँड गरियो।
· मौलिक अधिकार: नागरिकलाई समानता, स्वतन्त्रता, शिक्षा, धर्म आदिको मौलिक अधिकारको प्रत्याभूति गरियो।
· संसदीय शासन प्रणाली: प्रतिनिधि सभामा बहुमत प्राप्त दलको नेतृत्वमा सरकार गठन हुने व्यवस्था।
समीक्षा (उपलब्धि र सीमा):
· सकारात्मक पक्ष: यसले नेपालमा लोकतान्त्रिक अभ्यास सुरु गरायो, नागरिक अधिकार सुनिश्चित गर्यो र स्वतन्त्र निर्वाचन सम्पन्न गरायो।
· नकारात्मक पक्ष: राजनीतिक अस्थिरता (बारम्बार सरकार परिवर्तन), भ्रष्टाचार, दलहरूबीचको सहकार्यको कमी, र संविधानको प्रभावकारी कार्यान्वयनमा समस्या देखियो। संविधानले समावेशीता र सबै वर्गको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्न सकेन।
यस संविधानले लोकतान्त्रिक यात्राको जग बसाले पनि यसको सीमितता र कमजोरीले गर्दा पछि संविधानसभा मार्फत नयाँ संविधान निर्माणको आवश्यकता महसुस भयो।
प्रश्न २२ र २३ (नक्सासँग सम्बन्धित): (नक्सा कोरेर देखाउनु पर्ने भएकोले यहाँ लिखित रूपमा उत्तर दिन सकिँदैन। कृपया पाठ्यपुस्तक वा एटलसको सहायताले नक्सा अभ्यास गर्नुहोस्।)
· अधिक समाज, सर्वाधार, गोसाईकृष्ण, भद्रपुर विमानस्थल - यी मध्ये गोसाईंकुण्ड र भद्रपुर विमानस्थल नक्सामा देखाउन सकिन्छ।
· गोसाईंकुण्ड: रसुवा जिल्लामा।
· भद्रपुर विमानस्थल: झापा जिल्लामा।
प्रश्न २४ (अन्य महादेशको नक्सा): यो प्रश्न अस्पष्ट छ। "अन्युग्निया महादेश" भन्ने कुनै महादेश छैन। सम्भवतः यो अष्ट्रेलिया महादेश हुन सक्छ। यदि अष्ट्रेलिया महादेश हो भने तथ्यहरूको स्थानः
· मृत्यु नदी (Darling River) - दक्षिण-पूर्वी अष्ट्रेलिया।
· गज्ज्यम मध्यभूमि (Great Dividing Range) - पूर्वी तटीय क्षेत्र।
· ग्रेट व्यापारीय रिक्त (Great Artesian Basin) - मध्य-पूर्वी अष्ट्रेलिया।
· क्यानबेरा (Canberra) - दक्षिण-पूर्वी अष्ट्रेलिया (ACT)।
· आयर ताल (Lake Eyre) - दक्षिण अष्ट्रेलिया।
प्रश्न २५: राणाकालमा भएका सामाजिक र आर्थिक उपलब्धिहरू उल्लेख गर्नुहोस् ।
उत्तर:
राणा शासनकाल (२००३-२००७) नेपालको इतिहासमा शासन र विकासको दृष्टिले मिश्रित उपलब्धिहरू भएको समय हो। यस अवधिका प्रमुख सामाजिक र आर्थिक उपलब्धिहरू निम्न छन्:
सामाजिक उपलब्धिहरू:
· सतीप्रथा अन्त्य: प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेरले वि.सं. १९७७ मा सतीप्रथालाई औपचारिक रूपमा अन्त्य गरे।
· दासप्रथा उन्मूलन: चन्द्रशमशेरले वि.सं. १९८१ मा नेपालमा दासप्रथा (कमैया, हरिया) अन्त्य गरे।
· शिक्षाको विकास: त्रिचन्द्र कलेज (सबैभन्दा पुरानो कलेज), दरबार हाई स्कूलको स्थापना, र पाठशालाहरू खोल्ने कार्य भयो। जुद्धशमशेरले गोरखापत्र प्रकाशन सुरु गरे।
· स्वास्थ्य क्षेत्र: वीर अस्पताल, टेकु अस्पताल, पशुपति आरोग्याश्रम, र लेप्रोसी अस्पताल (आँखु) जस्ता स्वास्थ्य संस्थाको स्थापना।
· कानूनी सुधार: मुलुकी ऐन (१८५४) जारी भयो, जसले विभिन्न सामाजिक व्यवस्था र कानूनी प्रक्रियालाई एकीकृत गर्यो।
आर्थिक उपलब्धिहरू:
· पूर्वाधार विकास: राणाकालमै पहिलो पानीजहाज चलाउने प्रयास, भारतसँग जोड्ने रेल (नेपाल रेलवे), र सडक (त्रिभुवन राजपथको सुरुवात) निर्माण भयो।
· औद्योगिक विकासको प्रयास: साना उद्योग (जस्तै: जुट मिल, सूती कपडा मिल) स्थापनाका केही प्रयास भए।
· दूरसञ्चार: टेलिफोन र तार सेवाको सुरुवात।
· बैंकिङ सेवा: नेपाल बैंक लिमिटेड (पहिलो बैंक) को स्थापना भयो।
मूल्याङ्कन:
यी सुधारहरू मुख्यतः शासक वर्गको सुविधा र हितमा केन्द्रित थिए। विकास काठमाडौं उपत्यका र केही ठूला सहरमा सीमित रह्यो। जनसाधारणको जीवनस्तरमा खासै सुधार भएन। राणा शासनले आधुनिकीकरणको जग बसाल्न मद्दत गरे पनि यो परिवारकेन्द्रित र निरङ्कुश थियो।
प्रश्न २६: नेपालको कृषिलाई आधुनिकीकरण गर्ने विभिन्न उपायहरू उल्लेख गर्दै एउटा राष्ट्रिय दैनिक पत्रिकाका लागि सम्पादकीयको नमुना तयार पार्नुहोस् ।
उत्तर:
शीर्षक: कृषि आधुनिकीकरण: नेपालको विकासको आधार
नेपालको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड कृषि हो, तर यस क्षेत्रले अझै पनि परम्परागत शैली र निर्वाहमुखी उत्पादनबाट माथि उठ्न सकेको छैन। जनसङ्ख्या वृद्धि, खाद्यान्न आयात बढ्दो, र युवाशक्ति विदेश पलायन हुँदा कृषिलाई आधुनिकीकरण र व्यवसायीकरण गर्नु अपरिहार्य भएको छ।
नेपालको कृषिलाई आधुनिकीकरण गर्न निम्न उपायहरू अवलम्बन गर्नु आवश्यक छ:
· सिँचाइ पूर्वाधारको विस्तार: किसानलाई वर्षभरि सिँचाइ सुविधा पुर्याउन नहर, पोखरी, ट्याङ्की र ड्रिप सिँचाइ प्रविधिमा लगानी गर्नुपर्छ।
· उन्नत प्रविधि र बीउ: रोग प्रतिरोधी, उच्च उत्पादन दिने बीउ र आधुनिक कृषि औजार (ट्याक्टर, थ्रेसर) को सहज पहुँच र अनुदान आवश्यक छ।
· मल तथा कीटनाशक: समयमा गुणस्तरीय मल र कीटनाशक उपलब्ध गराउन सरकारले नीतिगत व्यवस्था गर्नुपर्छ।
· तालिम र ज्ञान: किसानलाई आधुनिक खेती प्रणाली, बजारीकरण, र भण्डारण प्रविधिको तालिम दिन कृषि ज्ञान केन्द्रहरू स्थापना गर्नुपर्छ।
· भण्डारण र बजार पूर्वाधार: शीतभण्डार, कृषि सडक र बजार केन्द्रको विकास गरी किसानले उचित मूल्य पाउने वातावरण बनाउनुपर्छ।
· वित्तीय पहुँच: किसानलाई कम ब्याजदरमा ऋण, बाली बीमा, र अनुदानको व्यवस्था गर्नुपर्छ।
· सहकारीको प्रवर्द्धन: किसान सहकारीलाई बलियो बनाई सामूहिक खेती, प्रशोधन, र बजारीकरणमा जोड दिनुपर्छ।
· युवा र महिला आकर्षण: कृषिमा युवा र महिलाको सहभागिता बढाउन विशेष कार्यक्रम र प्रोत्साहन आवश्यक छ।
नेपालको कृषिलाई आधुनिकीकरण गर्न सकेमा मात्र खाद्य सुरक्षा सुनिश्चित हुने, रोजगारी सिर्जना हुने, र आर्थिक समृद्धि हासिल गर्न सकिन्छ। सरकार, निजी क्षेत्र, र किसान सबैको साझा प्रयास र सहकार्य आजको आवश्यकता हो।
---
- Get link
- X
- Other Apps
Comments
Post a Comment