नमुना प्रश्नमाला - ४ सामाजिक class 9

नमुना प्रश्नमाला - ४

समूह 'क' (अति छोटो उत्तर)

प्रश्न १: प्रारम्भिक समाजको कुनै एउटा विशेषता लेख्नुहोस् ।

उत्तर: प्रारम्भिक समाजको एक विशेषता भनेको सिकार र संकलनमा आधारित जीविकोपार्जन हुनु हो।

प्रश्न २: 'स्वास्थ्य विकासको एउटा प्रमुख पूर्वाधार हो।' आफ्नो एउटा तर्कद्वारा पुष्टि गर्नुहोस् ।

उत्तर: स्वस्थ नागरिकले मात्र उत्पादनमूलक कार्य गरी देशको विकासमा योगदान दिन सक्ने भएकाले स्वास्थ्य विकासको प्रमुख पूर्वाधार हो।

प्रश्न ३: सामाजिक समस्या समाधान गर्ने एउटा मौलिक अभ्यास लेख्नुहोस् ।

उत्तर: सामाजिक समस्या समाधान गर्ने एउटा मौलिक अभ्यास पञ्चायत (छलफल) प्रणाली हो, जहाँ गाउँका बुजुर्ग र अगुवा बसेर विवाद समाधान गर्दछन्।

प्रश्न ४: हेपाइविरुद्ध जनचेतना जगाउने एउटा प्रभावकारी नारा तयार पार्नुहोस् ।

उत्तर: "हेपाइ अन्त्य गरौं, सम्मानपूर्ण समाज बनाऔं"

प्रश्न ५: गोरखालीले कीर्तिपुरमाथि कहिले विजय प्राप्त गरे ? पूरा मिति लेख्नुहोस् ।

उत्तर: गोरखालीले कीर्तिपुरमाथि वि.सं. १८२२ (सन् १७६५) मा विजय प्राप्त गरेका थिए। (पूरा मिति अस्पष्ट, तर वि.सं. १८२२ मानिन्छ।)

प्रश्न ६: सुगौली सन्धि नेपालको हितविपरीत थियो, कसरी ? आफ्नो विचार एक वाक्यमा दिनुहोस् ।

उत्तर: सुगौली सन्धि नेपालको हितविपरीत थियो किनकि यसले नेपालले आफ्नो एक तिहाइ भूभाग (मेचीदेखि टिस्तासम्म र कालीदेखि सतलजसम्म) गुमाउनु परेको थियो।

प्रश्न ७: परम्परागत कृषि प्रणालीमा प्रयोग गरिने कुनै एउटा कृषि औजारको नाम लेख्नुहोस् ।

उत्तर: हलो (हल)।

प्रश्न ८: स्वदेशी उत्पादनलाई प्रोत्साहित गर्ने एउटा नारा तयार पार्नुहोस् ।

उत्तर: "स्वदेशी वस्तु अपनाऔं, आत्मनिर्भर बनौं"

प्रश्न ९: निःशस्त्रीकरण भन्नाले के बुझिन्छ ?

उत्तर: निःशस्त्रीकरण भन्नाले युद्धका हतियार (विशेषगरी सामूहिक विनाशका हतियार) घटाउने वा पूर्ण रूपमा हटाउने प्रक्रिया हो।

प्रश्न १०: अन्तर्राष्ट्रिय व्यक्ति वा संस्थासँग सम्बन्ध गाँस्दा नेपाललाई फाइदा भएको छ, कसरी ? आफ्नो विचार एक वाक्यमा लेख्नुहोस् ।

उत्तर: अन्तर्राष्ट्रिय व्यक्ति वा संस्थासँगको सम्बन्धले नेपाललाई आर्थिक सहायता, प्रविधि हस्तान्तरण, विकास साझेदारी र अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा समर्थन प्राप्त हुने भएकाले फाइदा भएको छ।

प्रश्न ११: नेपालको प्राकृतिक सम्पदा अतिक्रमण रोक्नका लागि एउटा प्रभावकारी सुझाव दिनुहोस् ।

उत्तर: नेपालको प्राकृतिक सम्पदा अतिक्रमण रोक्न कडा कानून निर्माण र कार्यान्वयन गर्नुका साथै स्थानीय समुदायलाई संरक्षणमा सहभागी गराउनु प्रभावकारी हुनेछ।

---

समूह 'ख' (छोटो उत्तर)

प्रश्न १२: समुदाय समाजभन्दा कसरी सानो हुन्छ ? स्पष्ट पार्नुहोस् ।

उत्तर: समुदाय भनेको एउटा भौगोलिक क्षेत्रमा बसोबास गर्ने, साझा रुचि, चालचलन, परम्परा भएको मानिसहरूको समूह हो (जस्तै: गाउँ, टोल)। समाज भनेको धेरै समुदायहरू मिलेर बनेको, व्यापक सामाजिक सम्बन्ध र संस्थाहरू भएको ठूलो एकाइ हो। त्यसैले समुदाय समाजभन्दा सानो र सीमित हुन्छ।

प्रश्न १३: नेपालमा सञ्चार क्षेत्रको विकासका लागि गरिनुपर्ने कुनै चार कार्य लेख्नुहोस् ।

उत्तर:

· दुर्गम क्षेत्रहरूमा इन्टरनेट र मोबाइल नेटवर्कको पहुँच विस्तार गर्ने।

· सञ्चार पूर्वाधार (अप्टिकल फाइबर) निर्माणलाई तीव्रता दिने।

· सञ्चारसम्बन्धी नीति र नियमलाई अद्यावधिक र प्रभावकारी बनाउने।

· सञ्चार क्षेत्रमा जनशक्ति उत्पादन र प्रविधि विकासमा लगानी बढाउने।

प्रश्न १४: नेपालमा विभिन्न धार्मिक समूहबीच सुमधुर सम्बन्ध बनाउने उपायहरू समेटेर एउटा प्रचार कार्यक्रममा बोल्ने भाषण तयार पार्नुहोस् ।

उत्तर:

विषय: धार्मिक सहिष्णुता र एकता

आदरणीय प्रमुख अतिथिज्यू, उपस्थित सबै महानुभावहरू,

आज म यहाँहरूसामु नेपालमा विभिन्न धार्मिक समूहबीच सुमधुर सम्बन्ध कसरी बनाउन सकिन्छ भन्ने विषयमा आफ्ना विचार राख्न पाउँदा गौरवान्वित महसुस गरिरहेको छु।

नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुधार्मिक देश हो। हिन्दू, बौद्ध, इस्लाम, किराँत, ईसाईलगायत विभिन्न धर्मावलम्बीहरू शताब्दियौंदेखि एकताबद्ध भई बस्दै आएका छन्। यस सद्भावलाई अझ सुदृढ बनाउन हामीले निम्न उपायहरू अपनाउन सक्छौं:

· आपसी सम्मान र सहिष्णुता: हरेक धर्मको आ-आफ्नै मान्यता र परम्परा हुन्छ। अरूको धार्मिक भावनालाई सम्मान गर्ने र आलोचना नगर्ने बानी बसालौं।

· अन्तरधार्मिक संवाद: विभिन्न धर्मका अगुवा र अनुयायीहरूबीच नियमित संवाद, अन्तरक्रिया र गोष्ठी आयोजना गरौं। यसले एकअर्को धर्मबारे बुझ्न मद्दत गर्दछ।

· साझा पर्व र उत्सव: दशैं, तिहार, ईद, क्रिसमस, बुद्ध जयन्ती, ल्होसार जस्ता चाडपर्वहरू आपसमा मिलेर मनाऔं। यसले एकतालाई प्रगाढ बनाउँछ।

· शिक्षा र चेतना: विद्यालय र समुदायमा धार्मिक सहिष्णुता र एकताको पाठ पढाऔं। धार्मिक सद्भावका उदाहरणहरू प्रस्तुत गरौं।

आउनुहोस्, हामी सबै मिलेर नेपाललाई धार्मिक सद्भावको नमुना देश बनाऔं।

धन्यवाद।

प्रश्न १५: हाम्रा परम्परागत वास्तुकला हाम्रा धरोहर हुन्, किन ? यस भनाइलाई आफ्नो विचार चार बुँदामा व्यक्त गर्नुहोस् ।

उत्तर:

· परम्परागत वास्तुकलाले हाम्रो पुर्खाको कला, सीप र प्रविधिलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।

· यसले नेपालको सांस्कृतिक पहिचान र मौलिकता जोगाएको छ।

· यस्ता संरचनाहरू (प्यागोडा शैलीका मन्दिर, दरबार, बहाः) पर्यटकको आकर्षणको केन्द्र हुन्।

· यिनले धार्मिक, ऐतिहासिक र पुरातात्त्विक महत्त्व बोकेका छन्।

प्रश्न १६: सामाजिक सुधारमा युवा व्यवस्थित कस्तो भूमिका निर्वाह गर्न सक्छन् ? स्पष्ट पार्नुहोस् ।

उत्तर:

· युवाहरूले सामाजिक कुरीति र विकृतिविरुद्ध आवाज उठाउन सक्छन्।

· उनीहरूले साक्षरता अभियान, जनचेतना कार्यक्रम, सरसफाइ अभियानमा सक्रिय सहभागिता जनाउन सक्छन्।

· उनीहरूले नयाँ सोच र प्रविधिको प्रयोग गरेर सामाजिक समस्या समाधानमा योगदान दिन सक्छन्।

· उनीहरूले स्वयंसेवी भई विपद् व्यवस्थापन, राहत कार्यमा मद्दत गर्न सक्छन्।

प्रश्न १७: छिमेकी देशसँगको सीमा विवाद समाधान गरी राम्रो सम्बन्ध कायम राख्नका लागि कुनै चार उपायहरू उल्लेख गर्नुहोस् ।

उत्तर:

· सीमा विवादलाई शान्तिपूर्ण तरिकाले वार्ता र संवादमार्फत समाधान गर्ने।

· द्विपक्षीय सन्धि र सम्झौताको प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्ने।

· सीमामा हुने गतिविधिमा पारदर्शिता र सहकार्य बढाउने।

· आर्थिक र सांस्कृतिक आदानप्रदान बढाई जनस्तरको सम्बन्ध सुदृढ गर्ने।

प्रश्न १८: नेपालमा हिउँद र ग्रीष्ममा पूर्वमा बढी पानी पर्नाका कारणहरू लेख्नुहोस् ।

उत्तर:

· ग्रीष्ममा: नेपालको पूर्वी भागमा बङ्गालको खाडीबाउ आउने मनसुनी हावाले पहिले भेट्ने भएकाले र चिस्यानले भरिपूर्ण हावा पहाडसँग ठोक्किएर बढी वर्षा हुन्छ।

· हिउँदमा: पश्चिमी वायु (पश्चिमी विक्षोभ) ले पनि पूर्वी भेगमा केही वर्षा गराउँछ।

प्रश्न १९: युरोपियन यूनियनले नेपाललाई गरेको सहयोगको चर्चा गर्दै तपाईंको साथीलाई एउटा पत्र लेख्नुहोस् ।

उत्तर:

[ठेगाना]

[मिति]

प्रिय मित्र [नाम],

सप्रमाण नमस्ते। तिमी त्यहाँ कुशल नै छौ होला। आज म तिमीलाई युरोपियन यूनियन (EU) ले नेपाललाई गरेको सहयोगबारे केही लेख्न चाहन्छु।

EU हाम्रो महत्त्वपूर्ण विकास साझेदार हो। यसले नेपाललाई शिक्षा, स्वास्थ्य, शान्ति प्रक्रिया, मानवअधिकार, कृषि, जलविद्युत र पूर्वाधार विकासमा ठूलो सहयोग गरेको छ। विशेष गरी, भूकम्पपछिको पुनःनिर्माण र प्राकृतिक प्रकोप व्यवस्थापनमा पनि यसको सहयोग उल्लेखनीय छ। EU ले नेपालको सामाजिक तथा आर्थिक विकासमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याइरहेको छ।

यसबाट हामीले अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग र साझेदारीको महत्त्व बुझ्न सक्छौं। तिमीलाई पनि यो जानकारी राम्रो लाग्ला।

पछि भेटौंला।

तिम्रो मित्र,

[तपाईंको नाम]

प्रश्न २०: धार्मिक विश्वासले जनसङ्ख्या परिवर्तनमा कस्तो भूमिका खेल्छ ?

उत्तर:

· केही धर्मले सन्तान उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्छ भने केहीले संयमित जीवन र परिवार नियोजनको वकालत गर्छन्।

· केही धर्मावलम्बीमा बालविवाह वा बहुविवाहको प्रचलनले जनसङ्ख्या वृद्धि गराउन सक्छ।

· धार्मिक विश्वासले गर्भपतन, परिवार नियोजन र यौन शिक्षाप्रति दृष्टिकोण बनाउन भूमिका खेल्छ।

· यसले बसाइँसराइमा पनि प्रभाव पार्छ (धार्मिक स्थल वा धार्मिक समूहतर्फ आकर्षण)।

---

समूह 'ग' (लामो उत्तर)

प्रश्न २१: नेपालमा सुशासन कायम गर्न नागरिक र सरकारको भूमिकाबारे विश्लेषण गर्नुहोस् ।

उत्तर:

नेपालमा सुशासन कायम गर्न नागरिक र सरकार दुवैको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

सरकारको भूमिका:

· कानूनी ढाँचा तयार गर्ने: पारदर्शिता, जवाफदेहिता र भ्रष्टाचार नियन्त्रणका लागि बलिया कानून बनाउने (जस्तै: सूचनाको हक ऐन, भ्रष्टाचार निवारण ऐन)।

· संस्थागत विकास: सुशासन सुनिश्चित गर्न अख्तियार, राष्ट्रिय सतर्कता केन्द्र, लोकसेवा आयोगजस्ता निकायहरूलाई सशक्त बनाउने।

· सेवा प्रवाह: जनतालाई सहज, पारदर्शी र गुणस्तरीय सेवा प्रदान गर्ने (जस्तै: स्मार्ट कार्यालय, अनलाइन सेवा)।

· विकेन्द्रीकरण: स्थानीय तहलाई अधिकार र स्रोत हस्तान्तरण गरी सेवा प्रवाहलाई प्रभावकारी बनाउने।

· निगरानी र नियन्त्रण: सरकारी निकायको नियमित अनुगमन र मूल्याङ्कन गर्ने।

नागरिकको भूमिका:

· सचेतना र सहभागिता: नागरिक आफ्ना अधिकार र कर्तव्यबारे सचेत हुनुपर्छ र शासन प्रक्रियामा सहभागी हुनुपर्छ (जस्तै: मतदान, सार्वजनिक सुनुवाई)।

· पारदर्शिताको माग: नागरिकले आफ्ना प्रतिनिधि र सरकारी निकायबाट पारदर्शिता र जवाफदेहिताको माग गर्नुपर्छ।

· सामाजिक जवाफदेहिता: नागरिकले सरकारी निकायहरूको कामको समीक्षा र अनुगमन गर्न सक्छन् (जस्तै: सामुदायिक लेखापरीक्षण)।

· कर तिर्ने र कानून पालन: राज्यलाई स्रोत उपलब्ध गराउन कर तिर्ने र राज्यले बनाएको कानूनको पालना गर्ने।

यसरी, सरकारले नीति निर्माण र कार्यान्वयन गरेर र नागरिकले सचेत, सहभागी र जिम्मेवार भएर सुशासन कायम गर्न योगदान दिन सक्छन्।

प्रश्न २२ (नक्सासँग सम्बन्धित): (नक्सा कोरेर देखाउनु पर्ने भएकोले यहाँ लिखित रूपमा उत्तर दिन सकिँदैन। कृपया पाठ्यपुस्तक वा एटलसको सहायताले नक्सा अभ्यास गर्नुहोस्।)

· भोटेकोसी नदी: मध्य-पूर्वी नेपाल (सिन्धुपाल्चोक, रसुवा)।

· मेची राजमार्ग: पूर्वी नेपाल (झापा, इलाम, पाँचथर, ताप्लेजुङ)।

· अभिनयमा संरक्षित क्षेत्र: स्पष्ट छैन। सम्भवतः 'अपि नाम्पा संरक्षित क्षेत्र' (दार्चुला, बझाङ)।

· मानमा: स्पष्ट छैन। सम्भवतः 'मानसरोवर' वा 'मान्म'।

· मुक्ति क्षेत्र: मुस्ताङ (लो मन्थाङ)।

प्रश्न २३ (एसिया महादेशको नक्सा): (नक्सा कोर्नु पर्ने भएकोले यहाँ लिखित उत्तर दिन सकिँदैन। तर तथ्यहरूको स्थानः

· क्यास्पियन सागर: एसियाको पश्चिममा (अजरबैजान, कजाकिस्तान, तुर्कमेनिस्तान, इरान)।

· मेकङ नदी: दक्षिण-पूर्वी एसिया (चीन, म्यानमार, लाओस, थाइल्याण्ड, कम्बोडिया, भियतनाम)।

· भूमध्यसागरीय हावापानी पाइने क्षेत्र: टर्कीको तटीय क्षेत्र, मध्य पूर्वका केही भाग।

· श्रीलङ्का: भारतको दक्षिणमा।

· माउन्ट केटू: स्पष्ट छैन। सम्भवतः जापानको माउन्ट फुजी वा इन्डोनेसियाको केटो ज्वालामुखी हुन सक्छ।

प्रश्न २४: राणा शासनलाई किन पारिवारिक शासन भनिन्छ ? राणा शासन उदय हुनुका कारणहरू छोटकरीमा वर्णन गर्नुहोस् ।

उत्तर:

राणा शासनलाई पारिवारिक शासन भनिन्छ किनकि यो शासन राणा परिवारका सदस्यहरूबीच मात्र सीमित थियो। प्रधानमन्त्री, सेनापति, प्रमुख प्रशासनिक पदहरू राणा परिवारका आ-आफ्नै भाइ, छोरा, नातेदारहरूले ओगट्थे। सत्ता एउटै परिवारमा केन्द्रित थियो र पालैपालो (रोलक्रम) प्रणालीबाट शासन सञ्चालन हुन्थ्यो।

राणा शासन उदय हुनुका कारणहरू:

१. राजा राजेन्द्रको कमजोर शासन: राजा राजेन्द्र कमजोर शासक थिए र दरबारिया षड्यन्त्रमा फसेका थिए।

२. रानी राज्यलक्ष्मीदेवीको महत्त्वाकांक्षा: रानी आफ्नो छोरालाई राजा बनाउन चाहन्थिन्, जसले गर्दा उनले जंगबहादुरको साथ लिइन्।

३. कोतपर्व (२००३): यस घटनामा जंगबहादुरले आफ्ना राजनीतिक प्रतिद्वन्द्वी (पाँडे, बस्नेत, भण्डारी) हरूको हत्या गराई सत्ता कब्जा गरे।

४. भण्डारखाल र अलौ पर्व: यी घटनाहरूले जंगबहादुरको सत्तालाई अझ सुदृढ बनायो र राजा राजेन्द्रलाई पदच्युत गरी राणा शासनको जग बसालियो।

५. भीमसेन थापाको पतन: भीमसेन थापापछि केन्द्रमा शक्ति शून्यता र राजनीतिक अस्थिरता सिर्जना भयो, जसको फाइदा जंगबहादुरले उठाए।

प्रश्न २५: नेपालको उद्योग क्षेत्रको विकासमा देखिएको समस्या र तिनको समाधानका उपायहरू समेटेर सम्पादकीयको नमुना तयार पार्नुहोस् ।

उत्तर:

शीर्षक: नेपालको उद्योग क्षेत्र: अवरोध र सम्भावनाको बाटो

नेपालको आर्थिक विकासको एउटा प्रमुख आधार उद्योग क्षेत्र हो। तर, यस क्षेत्रले थुप्रै समस्याका कारण अपेक्षित प्रगति गर्न सकेको छैन।

मुख्य समस्याहरू:

· ऊर्जा अभाव: अझै पनि उद्योग सञ्चालनका लागि आवश्यक नियमित विद्युत आपूर्ति हुन सकेको छैन।

· पूर्वाधारको कमी: सडक सञ्जाल, यातायात, भण्डारण, शीतभण्डारजस्ता पूर्वाधार अपर्याप्त छन्।

· पुँजी अभाव र उच्च ब्याजदर: साना तथा मझौला उद्योगीहरूलाई सहज र कम ब्याजदरमा ऋण उपलब्ध छैन।

· नीतिगत अस्थिरता: औद्योगिक नीति र कर नीति बारम्बार परिवर्तन हुँदा लगानीकर्तामा अन्योल छ।

· कच्चा पदार्थ अभाव: स्थानीय कच्चा पदार्थको उपयोग हुन सकेको छैन र आयातित पदार्थ महँगो छ।

· बजार पहुँचमा कठिनाई: उत्पादित वस्तुको आन्तरिक तथा बाह्य बजारीकरणमा समस्या।

समाधानका उपायहरू:

· ऊर्जा सुनिश्चितता: जलविद्युत परियोजनालाई तीव्रता दिई उद्योगलाई नियमित र सस्तो विद्युत उपलब्ध गराउने।

· पूर्वाधार विकास: औद्योगिक करिडोर, विशेष आर्थिक क्षेत्र (SEZ) निर्माण र सडक सञ्जाल विस्तार गर्ने।

· सहज ऋण: लघु, घरेलु तथा साना उद्योगलाई कम ब्याजदरमा ऋण र बीमाको सुविधा दिने।

· नीतिगत स्थायित्व: औद्योगिक नीति र कर नीति दीर्घकालीन र लगानीमैत्री बनाउने।

· कच्चा पदार्थ व्यवस्थापन: स्थानीय कच्चा पदार्थको प्रयोगलाई प्रोत्साहित गर्ने र आयातित कच्चा पदार्थमा भन्सार छुट दिने।

· बजारीकरण सहयोग: उत्पादित वस्तुको बजारीकरणका लागि व्यापार घर, सहकारी र अनलाइन माध्यमको विकास गर्ने।

नेपालमा उद्योगको अपार सम्भावना छ। सरकार र निजी क्षेत्र मिलेर यी समस्या समाधानमा जुटेमा उद्योग क्षेत्रले फड्को मार्न सक्छ र रोजगारी तथा आर्थिक समृद्धिमा ठूलो योगदान पुर्याउन सक्छ।