नमुना प्रश्नमाला - ६ सामाजिक class 9

नमुना प्रश्नमाला - ६)

समूह 'क' (अति छोटो उत्तर)

प्रश्न १: पूँजीवादी समाजको कुनै एउटा विशेषता लेख्नुहोस् ।

उत्तर: पूँजीवादी समाजको एक विशेषता भनेको उत्पादनका साधनहरू (जग्गा, कारखाना) मा निजी स्वामित्व हुनु र नाफा कमाउनु मुख्य उद्देश्य हुनु हो।

प्रश्न २: 'शुद्ध' पिउने पानी विकासको महत्त्वपूर्ण पूर्वाधार हो । यस भनाइलाई एक वाक्यमा पुष्टि गर्नुहोस् ।

उत्तर: शुद्ध पिउने पानीले जनस्वास्थ्य राम्रो बनाई रोगबाट बचाउने, उत्पादकत्व बढाउने र मानव पुँजी विकास गरी देशको समग्र विकासमा योगदान पुर्याउने भएकाले यो विकासको महत्त्वपूर्ण पूर्वाधार हो।

प्रश्न ३: नेपाल रेडक्रस सोसाइटीको स्थापना कहिले भएको थियो ? पूरा मिति लेख्नुहोस् ।

उत्तर: नेपाल रेडक्रस सोसाइटीको स्थापना वि.सं. २०२० साल भदौ १४ गते (सन् १९६३ सेप्टेम्बर १) मा भएको थियो।

प्रश्न ४: तपाईंको समाजमा सामाजिक समस्या निराकरणमा तपाईंले निर्वाह गर्न सक्ने कुनै एउटा मौलिक अभ्यास उल्लेख गर्नुहोस् ।

उत्तर: म छलफल र अन्तरक्रिया मार्फत समुदायका मानिसहरूलाई समस्याबारे सचेत गराई समाधानको उपाय खोज्न प्रेरित गर्न सक्छु।

प्रश्न ५: हामीले आफ्नो वंशावलीको अध्ययन किन गर्नुपर्छ ? एक वाक्यमा लेख्नुहोस् ।

उत्तर: हामीले आफ्नो वंशावलीको अध्ययन गर्नुपर्छ किनकि यसले हामीलाई हाम्रो पुर्खा, परम्परा, संस्कृति र इतिहासबारे जानकारी दिन्छ।

प्रश्न ६: राजा राजेन्द्रको कमजोर शासन कसरी राणा शासन उदयको महत्त्वपूर्ण कारण बन्यो ? तपाईंको विचार एक वाक्यमा लेख्नुहोस् ।

उत्तर: राजा राजेन्द्रको कमजोर शासन, दरबारिया षड्यन्त्र र रानी राज्यलक्ष्मीदेवीसँगको द्वन्द्वले जंगबहादुरलाई सत्ता कब्जा गर्ने अवसर प्रदान गर्यो, जसले राणा शासनको उदय भयो।

प्रश्न ७: उद्यमशीलता भनेको के हो ?

उत्तर: उद्यमशीलता भनेको नयाँ व्यवसाय वा उद्योग सुरु गर्ने, व्यवस्थापन गर्ने र त्यसको जोखिम लिने क्षमता तथा सीप हो।

प्रश्न ८: तपाईं भविष्यमा कुन आर्थिक क्रियाकलापमा संलग्न हुन चाहनुहुन्छ ? किन ?

उत्तर: म भविष्यमा कृषि व्यवसाय मा संलग्न हुन चाहन्छु किनकि यसले आत्मनिर्भरता, रोजगारी सिर्जना र देशको अर्थतन्त्रमा योगदान पुर्याउन मद्दत गर्दछ।

प्रश्न ९: नेपाल र भारतबीच कहिले कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना भयो ?

उत्तर: नेपाल र भारतबीच सन् १९४७ जुन १७ मा कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना भएको थियो।

प्रश्न १०: सूचना तथा सञ्चार प्रविधिले विद्यार्थीको जीवनमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ । यसमा तपाईंको विचार एक वाक्यमा स्पष्ट गर्नुहोस् ।

उत्तर: सूचना तथा सञ्चार प्रविधिले विद्यार्थीहरूलाई सिकाइलाई सहज, रोचक र प्रभावकारी बनाउनुका साथै विश्वभरको ज्ञानमा पहुँच पुर्याउन मद्दत गर्दछ।

प्रश्न ११: नेपालमा बसाइँसराइ नियन्त्रण गर्न तपाईंले खेल्न सक्ने भूमिका एक वाक्यमा लेख्नुहोस् ।

उत्तर: म आफ्नो गाउँमा स्थानीय उत्पादन, कृषि र पर्यटनको प्रवर्द्धन गरी युवाहरूलाई स्वरोजगार बनाउन प्रेरित गरेर बसाइँसराइ नियन्त्रण गर्न सक्छु।

---

समूह 'ख' (छोटो उत्तर)

प्रश्न १२: असल समाज निर्माणमा विद्यार्थीको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ, कसरी ? आफ्ना तर्क चार बुँदामा प्रस्तुत गर्नुहोस् ।

उत्तर:

· विद्यार्थीहरूले आफ्नो पढाइमा ध्यान दिएर र अनुशासित भएर असल नागरिक बन्न सक्छन्।

· उनीहरूले सामाजिक सेवा, सरसफाइ, जनचेतना जस्ता कार्यक्रममा सहभागी भई समाजलाई सहयोग गर्न सक्छन्।

· विद्यार्थीहरूले भ्रष्टाचार, हिंसा, जातीय विभेदजस्ता सामाजिक कुरीति विरुद्ध आवाज उठाउन सक्छन्।

· उनीहरूले आफ्नो ज्ञान र सीपलाई समाजको विकासमा लगाएर असल समाज निर्माण गर्न योगदान दिन सक्छन्।

प्रश्न १३: विकासमा विद्युतले कसरी सहयोग गर्छ ?

उत्तर:

· विद्युतले उद्योग, कलकारखाना सञ्चालन गर्न ऊर्जा प्रदान गरी औद्योगिक विकासमा सहयोग गर्छ।

· यसले सिँचाइ, कृषि उपज प्रशोधन र भण्डारणमा मद्दत गरी कृषि विकास गर्छ।

· विद्युतले यातायात, सञ्चार, शिक्षा र स्वास्थ्य सेवालाई सहज र प्रभावकारी बनाउँछ।

· यसले घरेलु तथा साना उद्योग सञ्चालन गरी रोजगारी सिर्जना गर्न मद्दत गर्दछ।

प्रश्न १४: स्थानीय ज्ञान, सीप र प्रविधिलाई संरक्षण गर्ने उपाय उल्लेख गर्दै आफ्नो सामाजिक परिवारलाई पत्र लेख्नुहोस् ।

उत्तर:

[ठेगाना]

[मिति]

प्रिय परिवार,

सप्रमाण स्नेह। यहाँहरू सबैको कुशलताको कामना गर्दछु। आज म एउटा महत्त्वपूर्ण विषयमा तपाईंहरूसँग केही कुरा सेयर गर्न चाहन्छु।

हाम्रो समाजमा धेरै स्थानीय ज्ञान, सीप र प्रविधिहरू छन्, जस्तै: जडीबुटी उपचार, हस्तकला, काष्ठकला, परम्परागत कृषि प्रणाली, वास्तुकला। यी हाम्रो पहिचान र सम्पदा हुन्। तर आधुनिकताको नाममा यी सीप र ज्ञान हराउँदै गएका छन्।

यिनको संरक्षण गर्न हामीले:

· घरमा ठूला-बुबा, हजुरआमासँग यस्तो ज्ञान र सीप सिक्ने र युवा पुस्तालाई सिकाउने।

· परम्परागत सीपलाई व्यवसायिकरण गरी आयआर्जनसँग जोड्ने।

· स्थानीय ज्ञानको अभिलेख राख्ने र विद्यालय पाठ्यक्रममा समावेश गर्न प्रेरित गर्ने।

· चाडपर्व, मेला, प्रदर्शनीमा यस्तो ज्ञान र सीपलाई प्रदर्शन गर्ने।

आशा छ, तपाईंहरू पनि यस विषयमा सचेत हुनुहुनेछ।

आफ्नो ख्याल गर्नुहोला।

तपाईंको [नाता],

[तपाईंको नाम]

प्रश्न १५: तपाईंले आफ्नो समुदायमा धार्मिक सहिष्णुता कायम गर्न के कस्ता अभ्यासहरू गर्दै आउनुभएको छ ? चार बुँदामा लेख्नुहोस् ।

उत्तर:

· म विभिन्न धर्मावलम्बीका चाडपर्व (दशैं, तिहार, ईद, क्रिसमस) मा उनीहरूसँग मिलेर खुसी मनाउँछु।

· म सबै धर्मका मानिसहरूप्रति सम्मानपूर्वक व्यवहार गर्छु र उनीहरूको धार्मिक स्थलमा जाने अवसर लिन्छु।

· म आफ्नो समुदायमा अरू धर्मबारे गलत टिप्पणी गर्ने र अरूको भावना ठेस पुर्याउने काम गर्दिन।

· म धार्मिक एकता र सद्भावका कार्यक्रमहरूमा सहभागी हुन्छु र अरूलाई पनि सहभागी हुन प्रोत्साहित गर्छु।

प्रश्न १६: सामाजिक समस्या निराकरण गर्न जनचेतना जगाउने कुनै दुईओटा प्रभावकारी नारा तयार पार्नुहोस् ।

उत्तर:

१. "छुवाछूत अन्त्य गरौं, समानता कायम गरौं"

२. "सिक्नुस्, सिकाउनुस्, साक्षर नेपाल बनाउनुस्"

प्रश्न १७: नेपालको अन्तरिम संविधान २०४७ को छोटो परिचय दिनुहोस् ।

उत्तर:

नेपालको अन्तरिम संविधान २०४७ जनआन्दोलन २०४६ पछि ल्याइएको थियो। यसले बहुदलीय लोकतन्त्र स्थापना गरेको थियो। यस संविधानले राजालाई संवैधानिक राजाको रूपमा स्थापित गर्यो, मौलिक अधिकारको प्रत्याभूति गर्यो र शक्ति पृथकीकरणको सिद्धान्त अवलम्बन गर्यो। यसले संसदीय शासन प्रणालीको व्यवस्था गरेको थियो।

प्रश्न १८: नक्साको महत्त्वलाई चार बुँदामा लेख्नुहोस् ।

उत्तर:

· नक्साले कुनै स्थानको भौगोलिक अवस्थिति, आकार र विस्तार देखाउँछ।

· यसले सडक, नदी, शहर, वन, पहाड जस्ता भौगोलिक विशेषताहरू पहिचान गर्न मद्दत गर्दछ।

· नक्सा यात्रा, सैनिक अभियान, विकास निर्माण र योजना निर्माणमा सहायक हुन्छ।

· यसले जलवायु, जनसङ्ख्या वितरण, स्रोत साधनको अध्ययन गर्न मद्दत गर्दछ।

प्रश्न १९: अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति स्थापनामा नेपालले खेल्ने भूमिका उल्लेख गर्दै दुई जनाबीचको संवाद तयार पार्नुहोस् ।

उत्तर:

संवाद: अन्तर्राष्ट्रिय शान्तिमा नेपालको योगदान

रमेश: नमस्ते सीता ! अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति दिवस नजिकिँदै छ, तिमीलाई थाहा छ नेपालले यस क्षेत्रमा के योगदान गरेको छ ?

सीता: नमस्ते रमेश ! हो, थाहा छ। नेपालले संयुक्त राष्ट्रसंघको शान्ति सेनामा धेरै सैनिक र प्रहरी पठाएको छ।

रमेश: शान्ति सेनामा नेपालको सहभागिता कस्तो छ ?

सीता: नेपाल शान्ति सेनामा सैनिक पठाउने शीर्ष देशहरूमध्ये एक हो। हाम्रा सेनाहरू लेबनान, दक्षिण सुडान, हाइटी, कङ्गो लगायत द्वन्द्वग्रस्त देशहरूमा खटिएका छन्।

रमेश: उनीहरूले त्यहाँ के काम गर्छन् ?

सीता: उनीहरूले शान्ति सुरक्षा कायम गर्ने, युद्धविरामको निगरानी गर्ने, स्थानीय समुदायलाई सहयोग गर्ने, र पुनःस्थापनामा मद्दत गर्ने काम गर्छन्।

रमेश: नेपाललाई यसबाट के फाइदा छ ?

सीता: यसले नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठा बढाएको छ, हाम्रा सुरक्षाकर्मीले अनुभव हासिल गरेका छन्, र केही आर्थिक लाभ पनि भएको छ। साथै, विश्वशान्तिमा योगदान पुर्याउनु हाम्रो गौरवको विषय हो।

रमेश: वाह ! नेपालले साँच्चै राम्रो योगदान गरेको रहेछ।

प्रश्न २०: बसाइँसराइले उद्गम स्थल र गन्तव्य स्थलमा पार्ने दुई-दुईओटा प्रभाव उल्लेख गर्नुहोस् ।

उत्तर:

उद्गम स्थल (बसाइँ सर्ने ठाउँ) मा प्रभाव:

· युवा तथा सक्रिय जनशक्तिको अभाव हुन्छ, जसले कृषि र उत्पादनमा ह्रास आउँछ।

· वृद्धवृद्धा र बालबालिकाको सङ्ख्या बढेर उनीहरूको हेरचाहमा समस्या हुन्छ।

गन्तव्य स्थल (बसाइँ सरेर जाने ठाउँ) मा प्रभाव:

· जनसङ्ख्या बढेर शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायातजस्ता सेवामा चाप पर्छ।

· सस्तो जनशक्ति उपलब्ध भएर आर्थिक गतिविधि बढ्छ तर फोहोर, प्रदूषण, अपराधजस्ता समस्या पनि बढ्छन्।

---

समूह 'ग' (लामो उत्तर)

प्रश्न २१: नेपालको संविधानमा नागरिकका कुन-कुन कर्तव्य उल्लेख गरिएका छन्, वर्णन गर्नुहोस् ।

उत्तर:

नेपालको संविधान २०७२ को धारा ४८ मा नागरिकका कर्तव्यहरू उल्लिखित छन्। यी कर्तव्यहरू निम्न छन्:

१. राष्ट्रप्रति वफादार हुने: प्रत्येक नागरिकले नेपालको राष्ट्रियता, सार्वभौमसत्ता र अखण्डताप्रति वफादार हुनुपर्छ।

२. संविधान र कानूनको पालना गर्ने: सबै नागरिकले संविधान र प्रचलित कानूनको पालना गर्नुपर्छ।

३. कर्तव्यपालनामा इमानदारी देखाउने: आ-आफ्नो क्षेत्रमा कर्तव्यप्रति इमानदार हुनुपर्छ।

४. सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्ने: सरकारी तथा सार्वजनिक सम्पत्तिलाई नोक्सान हुनबाट जोगाउनु र संरक्षण गर्नु प्रत्येक नागरिकको कर्तव्य हो।

५. प्राकृतिक स्रोत र सम्पदाको संरक्षण गर्ने: वातावरण, वन, वन्यजन्तु, ऐतिहासिक तथा पुरातात्त्विक सम्पदाको संरक्षण गर्नुपर्छ।

६. शान्ति, सुरक्षा र सद्भाव कायम राख्न योगदान दिने: समाजमा शान्ति, सुरक्षा र सद्भाव कायम राख्न सक्रिय भूमिका खेल्नुपर्छ।

७. समानता र समावेशीताको भावना अवलम्बन गर्ने: जात, धर्म, लिङ्ग, भाषाको आधारमा विभेद नगरी समानता र समावेशीताको भावना राख्नुपर्छ।

यी कर्तव्यहरूले नागरिकलाई राष्ट्र र समाजप्रति जिम्मेवार बनाउन मद्दत गर्दछ।

प्रश्न २२ र २३ (नक्सासँग सम्बन्धित): (नक्सा कोरेर देखाउनु पर्ने भएकोले यहाँ लिखित रूपमा उत्तर दिन सकिँदैन। कृपया पाठ्यपुस्तक वा एटलसको सहायताले नक्सा अभ्यास गर्नुहोस्।)

प्रश्न २४ (एसिया महादेशको नक्सा): (नक्सा कोर्नु पर्ने भएकोले यहाँ लिखित उत्तर दिन सकिँदैन। तर तथ्यहरूको स्थानः

· बङ्गालको खाडी: भारत, बङ्गलादेशको दक्षिणमा।

· बैकाल ताल: रुसमा (साइबेरिया)।

· प्रशान्त महासागर: एसियाको पूर्वमा।

· गोबी मरुभूमि: मङ्गोलिया र चीनमा।

· मालिन्द्रम: स्पष्ट छैन। सम्भवतः मलाक्का जलसन्धि हुन सक्छ।)

प्रश्न २५: गोरखालीहरूको उपत्यका विजय अभियानको बारेमा छोटकरीमा लेख्नुहोस् ।

उत्तर:

गोरखालीहरूको उपत्यका विजय अभियान नेपाल एकीकरणको एउटा महत्त्वपूर्ण अभियान थियो। पृथ्वीनारायण शाहको नेतृत्वमा गोरखाली सेनाले काठमाडौं उपत्यकालाई आफ्नो अधीनमा लिन घेराबन्दी गरेको थियो।

· उपत्यका त्यसबेला कान्तिपुर (जयप्रकाश मल्ल), ललितपुर (तेज नरसिंह मल्ल) र भक्तपुर (रणजीत मल्ल) गरी तीन राज्यमा विभाजित थियो।

· पृथ्वीनारायण शाहले उपत्यकाको चारैतिर व्यापारिक नाका बन्द गरी नुन, तेल, कपास जस्ता अत्यावश्यक वस्तुको आपूर्ति रोकिदिए। यसलाई 'नाकाबन्दी' भनिन्छ।

· उनले कीर्तिपुर कब्जा गर्न दुई पटक आक्रमण गरे। पहिलो आक्रमण असफल भए पनि दोस्रो आक्रमणमा कीर्तिपुर गोरखाको अधीनमा आयो।

· उपत्यका विजयको अन्तिम चरणमा वि.सं. १८२५ (सन् १७६८) मा गोरखाली सेनाले कान्तिपुरमा आक्रमण गरी जयप्रकाश मल्ललाई पराजित गर्यो।

· त्यसपछि ललितपुर र भक्तपुर पनि गोरखाको अधीनमा आए।

यस विजयपछि पृथ्वीनारायण शाहले काठमाडौंलाई आफ्नो राजधानी बनाए र नेपाल एकीकरण अभियानलाई तीव्रता दिए।

प्रश्न २६: नेपालमा कृषि क्षेत्रमा देखिएका समस्या र समाधानका उपायहरू उल्लेख गर्दै एउटा राष्ट्रिय दैनिक पत्रिकाका लागि समाचारको नमुना तयार पार्नुहोस् ।

उत्तर:

शीर्षक: नेपाली कृषि: समस्या र समाधानका बाटोहरू

काठमाडौं, [मिति]। नेपालको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड कृषि भए पनि यो क्षेत्र विभिन्न समस्याले ग्रस्त छ। कृषि पेशामा आबद्ध अधिकांश किसान साना किसान हुन् र उनीहरू परम्परागत शैलीमै खेती गरिरहेका छन्।

प्रमुख समस्याहरू:

· आधुनिक प्रविधि र उन्नत बीउको अभाव

· सिँचाइ सुविधाको अपर्याप्तता

· मल, बीउ र कृषि औजारको सहज पहुँच नहुनु

· बजारको अभाव र बिचौलियाको समस्या

· शीतभण्डार र भण्डारणको व्यवस्था नहुनु

· कृषि पेशाप्रति युवापुस्ताको आकर्षण घट्दो

समाधानका उपायहरू:

· सिँचाइ सुविधाको विस्तार र आधुनिक प्रविधिको प्रयोग

· उन्नत बीउ, मल र कृषि औजारमा सहज पहुँच र अनुदान

· किसानलाई व्यावसायिक कृषि र बजारीकरणको तालिम

· शीतभण्डार, कृषि सडक र बजार पूर्वाधारको विकास

· किसान सहकारीलाई बलियो बनाई सामूहिक खेती र बिक्री

· कृषिमा युवा आकर्षणका लागि विशेष कार्यक्रम र प्रोत्साहन

कृषि विज्ञहरूका अनुसार यी समस्या समाधान गर्न सरकारले नीतिगत सुधार र कार्यान्वयनमा जोड दिनुपर्छ। किसानले पनि आधुनिक खेती प्रणाली अवलम्बन गरी व्यावसायिक बन्न आवश्यक छ।